Bỏ qua

Toán học từ cấu trúc nguyên thủy

Cuốn sách này dành cho người trưởng thành đã rời xa toán nhiều năm, quên gần hết, nhưng vẫn thích suy nghĩ. Ta không học để thi. Ta học lại toán như một ngôn ngữ: để nghĩ, để định nghĩa vấn đề cho chính xác, và để kiểm chứng những gì máy móc đưa ra. Khi máy tính và trí tuệ nhân tạo làm hộ phần tính toán, ba việc ấy càng cần hơn, không ít đi.

Phương pháp của sách là gỡ bỏ từng lớp quy ước của con người, như tên gọi, ký hiệu hay cách viết số, để nhìn thấy cấu trúc bắt buộc nằm bên dưới. Câu hỏi dẫn đường cho mọi chương là:

Nếu chưa ai đặt tên cho nó, tại sao cấu trúc này vẫn phải xuất hiện?

Câu trả lời thường bất ngờ. "Âm nhân âm ra dương" không phải một quy tắc để học thuộc: muốn các luật cộng và nhân cũ còn đúng khi có thêm số âm thì không còn cách nào khác (Chương 7). Công thức cộng phân số (Chương 10), quy ước \(a^0 = 1\) (Chương 12) hay công thức xác suất có điều kiện (Chương 42) cũng ra đời như thế: chúng bị ép ra, không phải được chọn.

Sách gồm 59 chương trong tám phần, hơn 900 bài tập có lời giải và hơn 260 hình minh họa.

Sau khi đọc xong

Bạn sẽ:

  • hiểu vì sao mỗi khái niệm buộc phải xuất hiện, chứ không chỉ biết nó là gì;
  • tự tính được các bài cơ bản bằng tay;
  • đọc và viết được một chứng minh ngắn;
  • lập luận đúng về xác suất và bất định;
  • nhận ra cùng một cấu trúc ở những lĩnh vực rất khác nhau.

Cách đọc

Mọi chương đi theo cùng một nhịp:

  1. Câu hỏi mở đầu, chính là câu hỏi mà chương trước để ngỏ.
  2. Vấn đề: một câu hỏi hay một mâu thuẫn làm khái niệm trở nên cần thiết, và lý do cấu trúc ấy phải xuất hiện.
  3. Ký hiệu: cách viết gọn cấu trúc, kèm lời nhắc rằng ký hiệu là quy ước.
  4. Làm bằng tay: các ví dụ tính từng bước.
  5. Ranh giới: khi nào khái niệm thất bại hay không áp dụng được.
  6. Phát biểu chặt chẽ: định nghĩa và định lý chính xác, kèm chứng minh.
  7. Sợi chỉ: những chỗ chương này chạm vào các ý tưởng xuyên suốt cả cuốn sách.

Sau đó là phần tóm tắt, bài tập, và một câu hỏi để ngỏ dẫn sang chương sau. Bài tập chia ba loại: A (tư duy), B (tính toán), C (phản ví dụ và chứng minh). Lời giải nằm trong khối thu gọn, và chỉ nên mở sau khi đã tự làm: cảm giác hiểu khi đọc chưa phải là hiểu (Chương 2), chỉ có làm lại bằng tay mới cho biết mình hiểu tới đâu.

Vài điều nên biết trước:

  • Mỗi thuật ngữ viết bằng tiếng Việt; lần đầu xuất hiện, nó có tên tiếng Anh trong ngoặc, để bạn tra cứu thêm hay hỏi một gia sư AI. Chương 2 chỉ cách dùng AI làm gia sư mà không bị phụ thuộc.
  • Mọi đáp số trong ví dụ và lời giải đã được kiểm lại bằng một chương trình tính toán độc lập. Số liệu không lấy từ thực tế được ghi rõ là giả định.
  • Các khung viền tím mang tên bàn tương tác là chỗ để bạn tự tay thử: kéo thanh trượt, bấm, kéo một điểm trên hình, rồi xem điều gì thay đổi và điều gì giữ nguyên. Hãy đoán trước khi thử, và sau đó làm lại bằng tay điều bàn vừa cho thấy: bàn giúp nhìn ra quy luật, còn hiểu vì sao nó đúng vẫn là việc của lập luận.
  • Số thập phân viết bằng dấu phẩy, như \(3{,}14\); các thành phần của một cặp số ngăn bằng dấu chấm phẩy, như \((2; 3)\).
  • Cuối sách có ba phụ lục: bảng ký hiệu, bảng thuật ngữ Việt – Anh với hơn 600 thuật ngữ, và bản đồ các sợi chỉ.

Bản đồ các phần

Phần Nội dung Chương
Phần 0: Nhập môn Toán học là khám phá hay phát minh; cách học lại toán và dùng AI làm gia sư 1–2
Phần I: Nền móng Phân biệt và đồng nhất, đếm, các phép tính và phép ngược của chúng; vì sao số âm, phân số, số vô tỉ, lũy thừa và logarit buộc phải như vậy 3–13
Phần II: Logic và chứng minh Mệnh đề, lượng từ, các cách chứng minh, quy nạp, tập hợp, hàm theo nghĩa tập hợp, và vô hạn có nhiều cỡ 14–21
Phần III: Hàm và hình dạng Hàm như quy luật, tọa độ và đồ thị, hợp hàm, hàm ngược, phương trình như bộ lọc, và các họ hàm cơ bản, từ đường thẳng tới chuyển động tròn 22–30
Phần IV: Giải tích Giới hạn từ trực giác tới định nghĩa epsilon–delta, liên tục, đạo hàm và các quy tắc của nó, tối ưu, tích phân, định lý cơ bản, phương trình vi phân 31–39
Phần V: Xác suất và thống kê Đếm, xác suất, xác suất có điều kiện, định lý Bayes, kỳ vọng và phương sai, luật số lớn, phân phối chuẩn, tương quan và nhân quả, các ngụy biện thống kê 40–48
Phần VI: Đại số tuyến tính Vector, tổ hợp tuyến tính, ma trận như biến đổi, nhân ma trận, định thức, nghịch đảo và mất thông tin, trị riêng 49–55
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định Tối ưu nhiều biến và ràng buộc, quyết định trong bất định, lý thuyết trò chơi, và toán bên trong cách AI hoạt động 56–59

Các phần dựa vào nhau thế nào

Sách viết để đọc theo thứ tự: mỗi chương mở đầu bằng câu hỏi mà chương trước để ngỏ. Nhưng một phần không cần mọi phần đứng trước nó như nhau. Trong sơ đồ dưới đây, mũi tên từ phần A tới phần B nghĩa là các chương của B nhắc tới các chương của A ít nhất mười lần, tức B dùng trực tiếp và nhiều kết quả của A; mũi tên đậm là hơn ba mươi lần. Phần 0 và Phần I là nền cho mọi phần sau, nên sơ đồ chỉ vẽ các mũi tên chính của chúng.

flowchart TD
  P0["Phần 0: Nhập môn"] ==> P1["Phần I: Nền móng"]
  P1 ==> P2["Phần II: Logic và chứng minh"]
  P1 ==> P3["Phần III: Hàm và hình dạng"]
  P2 ==> P3
  P2 --> P4["Phần IV: Giải tích"]
  P3 ==> P4
  P2 --> P5["Phần V: Xác suất và thống kê"]
  P4 --> P5
  P3 ==> P6["Phần VI: Đại số tuyến tính"]
  P5 --> P6
  P3 --> P7["Phần VII: Mô hình hóa và quyết định"]
  P4 --> P7
  P5 --> P7
  P6 --> P7

Nếu muốn đọc riêng một phần, đây là những gì nó dùng nhiều nhất:

Phần Dùng trực tiếp nhiều nhất
Phần II Phần I: chia hết, chẵn lẻ, số vô tỉ làm chất liệu cho các chứng minh
Phần III Phần I: tỉ lệ, lũy thừa, logarit; Phần II: hàm theo nghĩa tập hợp
Phần IV Phần III: hàm, đồ thị, hợp hàm; Phần II: lượng từ cho định nghĩa epsilon–delta
Phần V Phần II: tập hợp và logic cho biến cố; Phần IV: tích phân cho phân phối liên tục
Phần VI Phần III: hàm, hợp hàm, tọa độ; Phần V: tương quan, sẽ hiện ra như côsin của một góc
Phần VII Phần III: hợp hàm cho mạng nơ-ron; Phần IV: đạo hàm và tối ưu; Phần V: kỳ vọng và định lý Bayes; Phần VI: vector và ma trận

Bảy sợi chỉ

Cuốn sách được xâu lại bằng bảy ý tưởng trở lại ở những chỗ rất khác nhau. Khối "Sợi chỉ" của mỗi chương chỉ ra chúng, và Phụ lục C gom tất cả lại theo từng sợi.

  1. Bất biến qua biến đổi: khi biến đổi một đối tượng, cái gì vẫn giữ nguyên?
  2. Thông tin và khả nghịch: một biến đổi tháo ngược được khi và chỉ khi nó không làm mất thông tin.
  3. Thứ tự của biến đổi: làm A rồi B có giống làm B rồi A không?
  4. Cục bộ và toàn cục: điều đúng ở từng điểm nhỏ có đúng cho cả tổng thể không?
  5. Rời rạc và liên tục: đếm từng bước hay trượt liên tục, và đi qua lại giữa hai cách nhìn.
  6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc: cùng một cấu trúc viết bằng ký hiệu, vẽ bằng hình, hay ghi thành bảng.
  7. Xấp xỉ và sai số: sai bao nhiêu, và có làm sai số nhỏ tùy ý được không.

Bắt đầu

Hãy bắt đầu từ Chương 1, với một câu hỏi tưởng như chỉ là triết lý suông: nếu ngày mai loài người biến mất, câu "hai cộng ba bằng năm" có còn đúng không?