Phụ lục B: Thuật ngữ Việt – Anh¶
Bảng này gom đủ 634 thuật ngữ của cuốn sách. Mỗi dòng có thuật ngữ tiếng Việt, tên tiếng Anh, một câu nhắc nghĩa và số của chương nơi thuật ngữ xuất hiện lần đầu. Số chương là một liên kết dẫn thẳng tới mục có lời giải nghĩa đầu tiên, nơi thuật ngữ đứng cạnh tên tiếng Anh trong ngoặc.
Câu nhắc nghĩa chỉ để gợi lại trí nhớ. Định nghĩa chính xác, cùng ví dụ và ranh giới của nó, nằm trong chương được dẫn; nếu câu nhắc ở đây và chương ấy có vẻ nói khác nhau, hãy tin chương.
Thuật ngữ được xếp như trong từ điển tiếng Việt: a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y, bỏ qua dấu thanh khi xếp, và các từ bắt đầu bằng ch, gh, gi, kh, ng, ngh, nh, ph, th, tr đứng sau mọi từ bắt đầu bằng chữ cái đơn tương ứng (chẳng hạn mọi từ bắt đầu bằng "t" rồi mới tới "th", rồi "tr").
Tên tiếng Anh có ích khi bạn đọc thêm tài liệu nước ngoài hay hỏi một gia sư AI (Chương 2): gõ đúng tên tiếng Anh thường cho kết quả trúng hơn. Khi gặp một tên tiếng Anh mà chưa biết tiếng Việt gọi là gì, dùng bảng tra ngược ở cuối trang.
Tra theo chữ cái: A, Ă, Â, B, C, D, Đ, E, G, H, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, Ư, V, X
A¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| ánh xạ | map | Tên khác của hàm | 20 |
| ảo giác hiểu | illusion of understanding | Cảm giác đã hiểu khi đọc, mà không tự làm lại hay áp dụng được | 2 |
| arcsin | arcsine | Hàm ngược của \(\sin\) trên \(\left[-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2}\right]\), đi từ \([-1; 1]\) về đoạn ấy | 30 |
ö
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| ăn miếng trả miếng | tit for tat | Chiến lược trong trò chơi lặp lại: ván đầu hợp tác, mỗi ván sau làm đúng như đối phương đã làm ở ván trước | 58 |
¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| âm tính giả | false negative | Kết quả âm tính ở người có bệnh | 43 |
| ẩn | unknown | Biến chưa biết giá trị trong một phương trình hay bất phương trình | 23 |
| ẩn tự do | free variable | Ẩn không đứng đầu phương trình nào ở dạng bậc thang; nhận giá trị tùy ý, các ẩn khác tính theo nó | 54 |
B¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| bảng chân trị | truth table | Bảng liệt kê giá trị của một mệnh đề ghép trong mọi khả năng của các thành phần | 14 |
| bảng Galton | Galton board | Bảng có nhiều hàng đinh; bi rơi qua, lệch trái hay phải ở mỗi đinh, dồn thành một phân phối nhị thức hình chuông | 46 |
| bảng lợi ích | payoff matrix | Bảng của trò chơi hai người: hàng là chiến lược của người thứ nhất, cột là chiến lược của người thứ hai, mỗi ô ghi cặp lợi ích | 58 |
| bảng quyết định | decision table | Bảng có mỗi hàng là một hành động, mỗi cột là một trạng thái của thế giới (kèm xác suất nếu biết), mỗi ô là kết quả | 57 |
| bảng xét dấu | sign chart | Bảng ghi dấu của từng thừa số trên từng khoảng của trục số, để đọc dấu của tích | 26 |
| bao tuyến tính | span | \(\mathrm{span}(v_1, \dots, v_k)\): tập mọi tổ hợp tuyến tính của các vector ấy | 50 |
| bằng chứng | evidence | Điều quan sát được, dùng để cập nhật mức tin vào các giả thuyết | 43 |
| bậc độ lớn | order of magnitude | Lũy thừa của 10 gần nhất với một số, cho biết số ấy cỡ bao nhiêu | 2 |
| bất biến | invariant | Đại lượng hay tính chất có giá trị không đổi sau mọi bước của một quá trình | 1 |
| bất biến vòng lặp | loop invariant | Điều đúng trước mỗi lượt của một vòng lặp và được giữ nguyên qua mỗi lượt | 18 |
| bất đẳng thức | inequality | Khẳng định so sánh hai đại lượng bằng các dấu \(<\), \(>\), \(\leq\), \(\geq\) | 6 |
| bất đẳng thức Bernoulli | Bernoulli's inequality | \((1 + d)^n \geq 1 + nd\) với mọi số tự nhiên \(n\); Chương 29 chứng minh cho \(d \geq 0\), Chương 35 mở rộng cho mọi \(d \geq -1\) | 29 |
| bất đẳng thức Cauchy–Schwarz | Cauchy–Schwarz inequality | \(\lvert a \cdot b \rvert \leq \lvert a \rvert \lvert b \rvert\), dấu bằng khi một vector là bội của vector kia | 49 |
| bất đẳng thức Chebyshev | Chebyshev's inequality | \(P(\lvert X - \mu \rvert \geq k) \leq \frac{\mathrm{Var}(X)}{k^2}\) với mọi \(k > 0\) | 45 |
| bất đẳng thức Jensen | Jensen's inequality | Với \(u\) lõm: \(E[u(X)] \leq u(E[X])\); với \(u\) lồi thì bất đẳng thức đổi chiều | 57 |
| bất đẳng thức Markov | Markov's inequality | Với \(X \geq 0\) và \(a > 0\): \(P(X \geq a) \leq \frac{E[X]}{a}\) | 45 |
| bất đẳng thức tam giác | triangle inequality | \(\lvert a + b \rvert \leq \lvert a \rvert + \lvert b \rvert\): đi hai chặng không xa hơn tổng độ dài hai chặng | 7 |
| bất phương trình | inequality | Điều kiện chứa ẩn với dấu \(<\), \(\leq\), \(>\) hay \(\geq\); tập nghiệm thường là hợp các khoảng | 7 |
| bị chặn | bounded | (Một quy tắc \(f\)) có một ngưỡng chung \(M\) với \(\lvert f(x) \rvert \leq M\) với mọi \(x\) | 15 |
| biến | variable | Chữ đứng thay cho một số (hay một đối tượng) chưa định rõ, có thể nhận nhiều giá trị | 2 |
| biến cố | event | Tập con của không gian mẫu: tập những kết quả làm một câu hỏi về kết quả thành đúng | 41 |
| biến cố đối | complementary event | Phần bù \(\overline{A}\) của biến cố \(A\): "không \(A\)"; \(P(\overline{A}) = 1 - P(A)\) | 41 |
| biến chỉ báo | indicator variable | \(\mathbf{1}_A\): bằng 1 khi \(A\) xảy ra, bằng 0 khi không; \(E[\mathbf{1}_A] = P(A)\) | 44 |
| biên độ | amplitude | Nửa khoảng cách giữa chỗ cao nhất và chỗ thấp nhất của một dao động; của \(A \sin(Bt)\) là \(\lvert A \rvert\) | 30 |
| biến đổi | transformation | Quy tắc biến mỗi đầu vào thành một đầu ra | 6 |
| biến đổi tuyến tính | linear transformation | Hàm \(T\) giữa các không gian vector với \(T(u + v) = T(u) + T(v)\) và \(T(cv) = c\,T(v)\) | 51 |
| biến gây nhiễu | confounder | Đại lượng thứ ba ảnh hưởng tới cả hai đại lượng đang xét, tạo ra tương quan giữa chúng | 47 |
| biến ngẫu nhiên | random variable | Hàm \(X: \Omega \to \mathbb{R}\) gán cho mỗi thế giới khả dĩ một số; không ngẫu nhiên, cũng không phải một biến | 44 |
| biến ngẫu nhiên liên tục | continuous random variable | Biến ngẫu nhiên mô tả bằng một hàm mật độ; mỗi giá trị riêng lẻ có xác suất 0 | 46 |
| biên sai số | margin of error | Nửa độ rộng của khoảng ước lượng trong một khảo sát, thường là \(2\sqrt{\frac{\hat p(1 - \hat p)}{n}}\) | 46 |
| biến trung gian | mediator | Mắt xích trên đường từ nguyên nhân tới kết quả; tách nhóm theo nó xóa mất tác dụng cần đo | 48 |
| biệt thức | discriminant | \(D = b^2 - 4ac\) của phương trình \(ax^2 + bx + c = 0\); dấu của nó cho biết số nghiệm thực (sách giáo khoa viết \(\Delta\)) | 28 |
| biểu đồ phân tán | scatter plot | Hình biểu diễn mỗi cặp số \((x_i; y_i)\) bằng một điểm trên mặt phẳng tọa độ | 47 |
| bổ đề | lemma | Kết quả nhỏ đã chứng minh, thường dùng làm bước đệm cho kết quả khác | 1 |
| bổ đề Euclid | Euclid's lemma | Nếu số nguyên tố \(p\) chia hết \(ab\) thì \(p\) chia hết \(a\) hoặc \(b\) | 8 |
| bội | multiple | \(b\) là bội của \(a\) khi \(b = k \cdot a\) với một số nguyên \(k\) | 3 |
| bội chung nhỏ nhất | least common multiple | Số dương nhỏ nhất là bội của cả hai số cho trước, viết \(\text{BCNN}(a; b)\) | 8 |
| bước cơ sở | base case | Bước chứng minh \(P(n_0)\) trong quy nạp toán học | 18 |
| bước học | learning rate | Số \(\eta > 0\) nhân với gradient trong mỗi bước hạ gradient; quá lớn thì dao động hay văng ra, quá nhỏ thì chậm | 56 |
| bước quy nạp | inductive step | Bước chứng minh \(P(n) \Rightarrow P(n + 1)\) với mọi \(n \geq n_0\) | 18 |
C¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| cạnh huyền | hypotenuse | Cạnh đối diện góc vuông trong một tam giác vuông | 23 |
| cát tuyến | secant line | Đường thẳng qua hai điểm của một đồ thị | 31 |
| căn bậc hai | square root | Với \(a \geq 0\), \(\sqrt{a}\) là số không âm có bình phương bằng \(a\) | 2 |
| căn bậc n | n-th root | Với \(a \geq 0\) và \(n\) nguyên dương, \(\sqrt[n]{a}\) là số không âm có lũy thừa bậc \(n\) bằng \(a\) | 12 |
| cặp có thứ tự | ordered pair | \((a; b)\): hai đối tượng theo thứ tự; \((a; b) = (c; d)\) khi \(a = c\) và \(b = d\) | 19 |
| cân bằng bền | stable equilibrium | Điểm cân bằng mà mọi nghiệm xuất phát đủ gần đều bị kéo về nó | 39 |
| cân bằng không bền | unstable equilibrium | Điểm cân bằng mà có những nghiệm xuất phát gần tùy ý vẫn bị đẩy ra xa | 39 |
| cân bằng Nash | Nash equilibrium | Tổ hợp chiến lược mà mỗi chiến lược là phản ứng tốt nhất với các chiến lược kia: không ai được lợi khi một mình đổi khác | 58 |
| cấp số cộng | arithmetic sequence | Dãy mà mỗi số hạng bằng số hạng trước cộng thêm cùng một số \(d\): \(u_n = u_0 + nd\) | 29 |
| cấp số nhân | geometric sequence | Dãy mà mỗi số hạng bằng số hạng trước nhân với cùng một số \(r\): \(u_n = u_0 \cdot r^n\) | 29 |
| câu cá dữ liệu | data dredging | Làm nhiều phép thử rồi chỉ báo cáo những kết quả có ý nghĩa thống kê | 48 |
| cấu trúc | structure | Cái còn lại của một khái niệm khi thay mọi quy ước (tên gọi, ký hiệu) bằng quy ước khác | 1 |
| cây quyết định | decision tree | Sơ đồ cây xen kẽ nút quyết định (ta chọn nhánh) và nút may rủi (nhánh theo xác suất), giải bằng quy nạp lùi | 57 |
| cây xác suất | probability tree | Sơ đồ cây mà mỗi nhánh ghi một xác suất có điều kiện; xác suất của một đường là tích các số trên đường ấy | 42 |
| có ý nghĩa thống kê | statistically significant | (Kết quả) có giá trị p không vượt mức ý nghĩa: khó giải thích bằng may rủi, dù có thể rất nhỏ | 48 |
| công bội | common ratio | Số \(r\) mà mỗi số hạng của một cấp số nhân được nhân với để ra số hạng sau | 29 |
| công thức Binet | Binet's formula | \(F_n = \frac{\varphi^n - \psi^n}{\sqrt5}\) với \(\varphi, \psi = \frac{1 \pm \sqrt5}{2}\), các trị riêng của \(\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) | 55 |
| công thức cộng | addition formula | Các công thức cho \(\cos(a \pm b)\) và \(\sin(a \pm b)\) theo sin và côsin của \(a\) và \(b\) | 30 |
| công thức khoảng cách | distance formula | \(AB = \sqrt{(x_B - x_A)^2 + (y_B - y_A)^2}\) | 23 |
| công thức nghiệm | quadratic formula | \(x = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a}\): các nghiệm của \(ax^2 + bx + c = 0\) khi \(D \geq 0\) | 28 |
| công thức nhân xác suất | multiplication rule | \(P(A \cap B) = P(B)\,P(A \mid B)\) | 42 |
| công thức xác suất toàn phần | law of total probability | \(P(A) = \sum_i P(B_i)\,P(A \mid B_i)\) khi các \(B_i\) có xác suất dương, đôi một rời nhau và có hợp là \(\Omega\) | 42 |
| côsin | cosine | \(\cos t\): hoành độ của điểm trên đường tròn đơn vị sau khi đi một cung dài \(t\) từ \((1; 0)\) | 30 |
| cơ số | base | Số đơn vị của một cột được bó thành một đơn vị của cột kế bên trái trong hệ ghi số theo vị trí; cũng là số \(a\) trong lũy thừa \(a^n\) | 4 |
| cơ sở | basis | Bộ vector độc lập tuyến tính sinh ra cả không gian; mỗi vector có đúng một bộ tọa độ theo nó | 50 |
| cơ sở chuẩn | standard basis | \(e_1 = (1; 0; \dots; 0)\), ..., \(e_n = (0; \dots; 0; 1)\) trong \(\mathbb{R}^n\) | 50 |
| cực đại địa phương | local maximum | \(f\) đạt cực đại địa phương tại \(c\) nếu \(f(c) \geq f(x)\) với mọi \(x\) trong miền đủ gần \(c\) | 36 |
| cực tiểu địa phương | local minimum | \(f\) đạt cực tiểu địa phương tại \(c\) nếu \(f(c) \leq f(x)\) với mọi \(x\) trong miền đủ gần \(c\) | 36 |
| cực trị địa phương | local extremum | Cực đại địa phương hoặc cực tiểu địa phương | 36 |
| chéo hóa | diagonalize | Viết \(A = PDP^{-1}\) với \(D\) là ma trận đường chéo các trị riêng và \(P\) có các cột là vector riêng; làm được khi có đủ vector riêng độc lập | 55 |
| chi phí biên | marginal cost | Đạo hàm \(C'(q)\) của chi phí theo sản lượng: chi phí tăng thêm trên mỗi sản phẩm, tính tại mức sản lượng \(q\) | 34 |
| chia có dư | division with remainder | Viết \(a = b \cdot q + r\) với \(0 \leq r < b\) khi \(a\) không chia hết cho \(b\) | 6 |
| chia hết | divisible | \(b\) chia hết cho \(a\) khi \(b = k \cdot a\) với một số nguyên \(k\), viết \(a \mid b\) | 1 |
| chiến lược | strategy | Một lựa chọn (hay một quy tắc chọn) của người chơi trong một trò chơi | 58 |
| chiến lược bị trội | dominated strategy | Chiến lược mà có một chiến lược khác của cùng người chơi cho lợi ích lớn hơn hẳn, dù đối thủ làm gì; không có mặt trong cân bằng | 58 |
| chiến lược hỗn hợp | mixed strategy | Chọn ngẫu nhiên giữa các chiến lược thuần theo những xác suất cố định; lợi ích tính bằng kỳ vọng | 58 |
| chiến lược thuần | pure strategy | Chọn hẳn một chiến lược, không ngẫu nhiên | 58 |
| chiến lược trội nghiêm ngặt | strictly dominant strategy | Chiến lược cho lợi ích lớn hơn hẳn mọi chiến lược khác của cùng người chơi, dù đối thủ làm gì | 58 |
| chỉnh hợp | arrangement | Một cách chọn \(k\) trong \(n\) đối tượng rồi xếp theo thứ tự; có \(\frac{n!}{(n - k)!}\) chỉnh hợp (sách giáo khoa viết \(A_n^k\)) | 40 |
| chu kỳ | period | Phần lặp lại: với số thập phân vô hạn tuần hoàn, khối chữ số lặp lại mãi, viết trong ngoặc: \(0{,}1(6)\); với một dao động hay một hàm tuần hoàn, số dương nhỏ nhất \(T\) mà \(f(x + T) = f(x)\) với mọi \(x\) | 2 |
| chu kỳ bán rã | half-life | Thời gian để một đại lượng phân rã mũ còn một nửa; không phụ thuộc thời điểm bắt đầu | 29 |
| chủ nghĩa hình thức | formalism | Lập trường xem toán học là trò chơi với ký hiệu theo những luật được đặt ra | 1 |
| chủ nghĩa Platon toán học | mathematical Platonism | Lập trường xem các đối tượng toán học tồn tại độc lập với con người và được khám phá | 1 |
| chuỗi Markov | Markov chain | Quá trình ngẫu nhiên mà mỗi bước chỉ phụ thuộc trạng thái ngay trước; phân phối đi một bước là nhân với ma trận chuyển | 55 |
| chữ số | digit | Ký hiệu dùng để ghi số; trong cơ số \(b\) có \(b\) chữ số từ 0 đến \(b - 1\) | 1 |
| chứng minh | proof | Lập luận cho thấy một phát biểu buộc phải đúng, xuất phát từ những điều đã chấp nhận | 1 |
| chứng minh có xây dựng | constructive proof | Chứng minh một câu "tồn tại" bằng cách chỉ ra được đối tượng tồn tại | 17 |
| chứng minh chia trường hợp | proof by cases | Chia mọi khả năng thành các trường hợp phủ kín rồi chứng minh riêng từng trường hợp | 16 |
| chứng minh không xây dựng | non-constructive proof | Chứng minh đối tượng phải tồn tại mà không chỉ ra được nó | 17 |
| chứng minh phản chứng | proof by contradiction | Giả sử điều cần bác bỏ là đúng rồi suy ra một điều vô lý | 1 |
| chứng minh phản đảo | proof by contrapositive | Chứng minh \(\lnot Q \Rightarrow \lnot P\) thay cho \(P \Rightarrow Q\); hai câu tương đương logic | 16 |
| chứng minh trực tiếp | direct proof | Chứng minh \(P \Rightarrow Q\) bằng cách giả sử \(P\) rồi đi từng bước tới \(Q\) | 16 |
D¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| dạng bậc thang | echelon form | Dạng của hệ sau khử Gauss: mỗi phương trình bắt đầu bằng một ẩn nằm sau ẩn đầu tiên của phương trình trên nó | 54 |
| dạng đỉnh | vertex form | Cách viết hàm bậc hai thành \(a(x - p)^2 + q\), cho thấy ngay đỉnh \((p; q)\) | 28 |
| dãy Fibonacci | Fibonacci sequence | \(F_1 = F_2 = 1\), \(F_{n+2} = F_{n+1} + F_n\): \(1, 1, 2, 3, 5, 8, \dots\) | 18 |
| dãy khoảng lồng nhau | nested intervals | Dãy khoảng, mỗi khoảng nằm trong khoảng trước nó | 11 |
| dãy số | sequence | Danh sách vô hạn \(a_1, a_2, a_3, \dots\), tức một hàm từ \(\mathbb{N}^*\) vào \(\mathbb{R}\) | 1 |
| dây cung | chord | Đoạn thẳng nối hai điểm trên một đường tròn | 1 |
| diện tích có dấu | signed area | Diện tích phía trên trục hoành trừ diện tích phía dưới; đó là tích phân khi hàm đổi dấu | 37 |
| doanh thu biên | marginal revenue | Đạo hàm \(R'(q)\) của doanh thu theo sản lượng: doanh thu thêm được từ sản phẩm tiếp theo | 36 |
| dời pha | phase shift | Dời đồ thị một hàm tuần hoàn theo chiều ngang, như từ \(\sin t\) tới \(\sin(t - c)\) | 30 |
| dữ liệu kiểm tra | test data | Dữ liệu không được dùng khi điều chỉnh tham số, dành để đo mô hình đoán tốt tới đâu trên dữ liệu mới | 59 |
| dương tính giả | false positive | Kết quả dương tính ở người không có bệnh | 43 |
ж
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| đa thức | polynomial | Biểu thức \(a_k x^k + \dots + a_1 x + a_0\); khi \(a_k \neq 0\), số \(k\) là bậc của nó | 29 |
| đại diện | representative | Một phần tử được chọn để gọi tên cho cả lớp tương đương chứa nó | 3 |
| đạo hàm | derivative | \(f'(a) = \lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a)}{h}\), khi giới hạn tồn tại và là một số thực; làm tại mọi điểm thì được hàm đạo hàm \(x \mapsto f'(x)\) | 34 |
| đạo hàm bậc hai | second derivative | Đạo hàm của hàm đạo hàm, \(f'' = (f')'\); với vị trí theo thời gian, đó là gia tốc | 34 |
| đạo hàm riêng | partial derivative | \(f_x = \frac{\partial f}{\partial x}\): đạo hàm theo \(x\) khi giữ nguyên các biến khác | 56 |
| đạo hàm theo hướng | directional derivative | \(D_u f\): tốc độ thay đổi của \(f\) khi đi theo vector đơn vị \(u\); bằng \(\nabla f \cdot u\) với hàm trơn | 56 |
| đẳng thức Bézout | Bézout's identity | Ước chung lớn nhất của \(a\) và \(b\) viết được thành \(ax + by\) với \(x\), \(y\) nguyên | 8 |
| đẳng thức hình bình hành | parallelogram law | \(\lvert a + b \rvert^2 + \lvert a - b \rvert^2 = 2\lvert a \rvert^2 + 2\lvert b \rvert^2\) | 49 |
| đẳng thức Pascal | Pascal's rule | \(\binom nk = \binom{n - 1}{k - 1} + \binom{n - 1}{k}\) với \(1 \leq k \leq n - 1\) | 40 |
| đếm được | countable | (Tập) hữu hạn hoặc cùng số lượng với \(\mathbb{N}\): xếp được thành một hàng mà mỗi phần tử đứng ở một vị trí hữu hạn | 21 |
| điểm bất động | fixed point | Số \(p\) với \(f(p) = p\) | 24 |
| điểm cân bằng | equilibrium | Nghiệm hằng của một phương trình vi phân: trạng thái mà quy luật đòi thay đổi bằng 0, nên đại lượng đứng yên mãi | 39 |
| điểm ngoại lai | outlier | Điểm dữ liệu nằm xa phần còn lại; có thể làm lệch mạnh các thống kê như \(r\) | 47 |
| điểm phần trăm | percentage point | Đơn vị đo hiệu của hai tỉ lệ phần trăm: từ 5% lên 6% là tăng 1 điểm phần trăm | 10 |
| điểm tới hạn | critical point | Điểm \(c\) bên trong miền mà \(f'(c) = 0\) hoặc \(f\) không khả vi tại \(c\); ứng viên cho cực trị | 36 |
| điểm yên ngựa | saddle point | Điểm có gradient bằng 0 nhưng là thấp nhất theo một hướng và cao nhất theo hướng khác, như gốc của \(x^2 - y^2\) | 56 |
| điểm z | z-score | \(z = \frac{x - \mu}{\sigma}\): khoảng cách từ \(x\) tới kỳ vọng tính bằng độ lệch chuẩn | 46 |
| điều kiện ban đầu | initial condition | \(y(t_0) = y_0\): giá trị cho trước tại một thời điểm, chọn ra một nghiệm trong họ nghiệm của một phương trình vi phân | 38 |
| điều kiện cần | necessary condition | Khi \(P \Rightarrow Q\) đúng, \(Q\) là điều kiện cần để có \(P\) | 2 |
| điều kiện đủ | sufficient condition | Khi \(P \Rightarrow Q\) đúng, \(P\) là điều kiện đủ để có \(Q\) | 2 |
| điều kiện hóa | conditioning | Chuyển từ \(P(A)\) sang \(P(A \mid B)\): loại các thế giới ngoài \(B\) rồi chia lại trọng số | 42 |
| điều kiện xấu | ill-conditioned | (Một hệ phương trình) thay đổi nhỏ theo tỉ lệ ở dữ liệu gây thay đổi lớn theo tỉ lệ ở nghiệm, như khi hai đường thẳng gần song song | 54 |
| đỉnh của parabol | vertex | Điểm \((p; q)\) của parabol \(y = a(x - p)^2 + q\): thấp nhất khi \(a > 0\), cao nhất khi \(a < 0\) | 28 |
| định hướng | orientation | Chiều quay từ vector thứ nhất tới vector thứ hai của một cặp; biến đổi tuyến tính giữ định hướng khi định thức dương, đảo định hướng (lật mặt phẳng như qua gương) khi định thức âm | 53 |
| định luật làm nguội Newton | Newton's law of cooling | \(T' = -k(T - T_m)\): tốc độ thay đổi nhiệt độ tỉ lệ với độ chênh so với nhiệt độ môi trường \(T_m\) | 39 |
| định lý | theorem | Một mệnh đề quan trọng đã được chứng minh | 4 |
| định lý Bayes | Bayes' theorem | \(P(H \mid E) = \frac{P(H)\,P(E \mid H)}{P(E)}\): đảo chiều một xác suất có điều kiện | 43 |
| định lý Cantor | Cantor's theorem | Không có toàn ánh từ một tập \(A\) lên tập lũy thừa \(\mathcal{P}(A)\) | 21 |
| định lý cơ bản của giải tích | fundamental theorem of calculus | Với \(f\) liên tục trên \([a; b]\): \(\frac{d}{dx}\int_a^x f(t)\,dt = f(x)\), và \(\int_a^b f(x)\,dx = F(b) - F(a)\) với mọi nguyên hàm \(F\) của \(f\) | 38 |
| định lý cơ bản của số học | fundamental theorem of arithmetic | Mọi số tự nhiên từ 2 trở lên phân tích được thành tích các số nguyên tố theo đúng một cách | 8 |
| định lý Fermat | Fermat's theorem | Tại một cực trị địa phương bên trong miền, nếu \(f\) khả vi thì \(f'(c) = 0\) | 36 |
| định lý giá trị lớn nhất | extreme value theorem | Hàm liên tục trên một đoạn \([a; b]\) đạt giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trên đoạn ấy | 33 |
| định lý giá trị trung bình | mean value theorem | \(f\) liên tục trên \([a; b]\), khả vi trên \((a; b)\) thì có \(c \in (a; b)\) với \(f'(c) = \frac{f(b) - f(a)}{b - a}\) | 36 |
| định lý giá trị trung gian | intermediate value theorem | Hàm liên tục trên \([a; b]\) nhận mọi giá trị nằm giữa \(f(a)\) và \(f(b)\) | 33 |
| định lý giới hạn trung tâm | central limit theorem | Tổng chuẩn hóa \(\frac{S_n - n\mu}{\sigma\sqrt n}\) của các biến độc lập, cùng phân phối, phương sai hữu hạn có phân phối tiến về \(N(0, 1)\) | 46 |
| định lý hạng và hạt nhân | rank–nullity theorem | Với ma trận \(A\) cỡ \(m \times n\): \(\operatorname{rank} A + \dim \ker A = n\); số chiều đầu vào bằng số chiều giữ lại cộng số chiều bị mất | 54 |
| định lý kẹp | squeeze theorem | Nếu \(g \leq f \leq h\) gần \(a\) và \(g\), \(h\) cùng có giới hạn \(L\) tại \(a\), thì \(f\) cũng có giới hạn \(L\) | 32 |
| định lý Nash | Nash's theorem | Mọi trò chơi với hữu hạn người chơi và hữu hạn chiến lược có ít nhất một cân bằng Nash nếu cho phép chiến lược hỗn hợp (Nash, 1950) | 58 |
| định lý Pythagoras | Pythagorean theorem | Trong tam giác vuông, \(a^2 + b^2 = c^2\) với \(c\) là cạnh huyền | 11 |
| định lý phổ | spectral theorem | Mọi ma trận đối xứng cỡ \(n \times n\) có \(n\) trị riêng thực và \(n\) vector riêng đôi một vuông góc, độ dài 1 | 55 |
| định lý Rolle | Rolle's theorem | \(f\) liên tục trên \([a; b]\), khả vi trên \((a; b)\) và \(f(a) = f(b)\) thì có \(c \in (a; b)\) với \(f'(c) = 0\) | 36 |
| định lý Vi-ét | Vieta's formulas | Hai nghiệm của \(ax^2 + bx + c = 0\) có tổng \(-\frac{b}{a}\) và tích \(\frac{c}{a}\) | 28 |
| định nghĩa đệ quy | recursive definition | Định nghĩa cho biết trường hợp đầu và cách đi từ một trường hợp tới trường hợp kế tiếp, như \(a^1 = a\), \(a^{n+1} = a^n \cdot a\) | 12 |
| định nghĩa epsilon–delta | epsilon-delta definition | \(\lim_{x \to a} f(x) = L\) khi với mọi \(\varepsilon > 0\) có \(\delta > 0\) sao cho \(0 < \lvert x - a \rvert < \delta\) kéo theo \(\lvert f(x) - L \rvert < \varepsilon\) | 32 |
| định thức | determinant | \(\det \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix} = ad - bc\): diện tích có dấu của hình bình hành dựng trên hai cột, tức hệ số co giãn diện tích kèm dấu của định hướng | 50 |
| đoạn | closed interval | Khoảng lấy cả hai đầu mút, \([a; b]\) | 11 |
| độ cong | curvature | Góc quay của tiếp tuyến trên mỗi đơn vị độ dài dọc một đường cong; với đồ thị \(y = f(x)\) là \(\frac{\lvert f'' \rvert}{(1 + f'^2)^{3/2}}\), không vượt quá \(\lvert f'' \rvert\) | 34 |
| độ dài | norm | (Của vector) \(\lvert a \rvert = \sqrt{a_1^2 + \dots + a_n^2}\) | 49 |
| độ đặc hiệu | specificity | Tỉ lệ người không bệnh được xét nghiệm báo âm tính | 43 |
| độ hợp lý | likelihood | \(P(E \mid H)\): nếu giả thuyết \(H\) đúng thì bằng chứng \(E\) dễ xuất hiện tới đâu | 43 |
| độ hữu dụng | utility | Hàm \(u\) gán cho mỗi kết quả một con số đo giá trị của nó với người quyết định; chỉ xác định tới một phép biến đổi \(au + b\) với \(a > 0\) | 57 |
| độ lệch chuẩn | standard deviation | \(\sigma = \sqrt{\mathrm{Var}(X)}\), cùng đơn vị với \(X\): khoảng cách điển hình tới kỳ vọng | 44 |
| độ ngạc nhiên | surprisal | \(-\ln p\): mức "bất ngờ" khi một điều có xác suất \(p\) xảy ra; bằng 0 khi \(p = 1\), rất lớn khi \(p\) gần 0 | 59 |
| độ nhạy | sensitivity | Tỉ lệ người có bệnh được xét nghiệm báo dương tính | 43 |
| độ tương đồng côsin | cosine similarity | \(\frac{a \cdot b}{\lvert a \rvert \lvert b \rvert}\): côsin của góc giữa hai vector, đo mức cùng hướng, không phụ thuộc độ dài | 49 |
| đồ thị | graph | Tập các điểm ứng với các cặp \((x; f(x))\) của một hàm | 13 |
| độc lập | independent | (Hai biến cố) thỏa \(P(A \cap B) = P(A)\,P(B)\): biết cái này xảy ra không đổi xác suất của cái kia | 42 |
| độc lập có điều kiện | conditionally independent | (Hai biến cố, khi biết \(H\)) thỏa \(P(E_1 \cap E_2 \mid H) = P(E_1 \mid H)\,P(E_2 \mid H)\) | 43 |
| độc lập tuyến tính | linearly independent | (Các vector) chỉ có tổ hợp tầm thường cho vector không; không vector nào thừa | 50 |
| độc lập từng đôi | pairwise independent | (Nhiều biến cố) mỗi cặp độc lập; chưa đủ để cả bộ độc lập | 42 |
| độc lập và cùng phân phối | independent and identically distributed | (Các biến ngẫu nhiên \(X_1, \dots, X_n\)) độc lập với nhau và có cùng một phân phối, như \(n\) lần tung cùng một con xúc xắc | 45 |
| đổi biến số | substitution | Quy tắc hợp đọc ngược: \(\int_a^b f(g(x))\,g'(x)\,dx = \int_{g(a)}^{g(b)} f(u)\,du\) | 38 |
| đổi cơ sở | change of basis | Chuyển tọa độ của cùng một vector từ một cơ sở sang cơ sở khác | 50 |
| đối miền | codomain | Tập \(B\) trong hàm \(f: A \to B\) | 20 |
| đồng dạng | similar | (Hai hình) có cùng hình dạng, có thể khác kích thước, vị trí và hướng | 3 |
| đồng dư | congruence | \(a \equiv b \pmod n\) khi \(n\) chia hết \(a - b\), tức cùng số dư khi chia cho \(n\) | 8 |
| đồng nhất | identification | Coi hai đối tượng khác nhau là như nhau về một khía cạnh đã chọn | 3 |
| đồng quy | concurrent | (Các đường) cùng đi qua một điểm | 1 |
| đơn ánh | injection | Hàm cho hai giá trị khác nhau tại hai phần tử khác nhau | 20 |
| đơn điệu | monotone | (Hàm) tăng trên cả khoảng hay đoạn đang xét, hoặc giảm trên cả khoảng hay đoạn ấy | 37 |
| đúng một cách trống rỗng | vacuously true | (Phép kéo theo) đúng vì giả thiết sai | 14 |
| đuôi dày | heavy tail | (Của một phân phối) xác suất của các giá trị cực đoan lớn hơn hẳn so với phân phối chuẩn có cùng kỳ vọng và phương sai | 46 |
| đường chéo chính | main diagonal | Các vị trí có số hàng bằng số cột của một ma trận: hàng 1 cột 1, hàng 2 cột 2, ... | 52 |
| đường hồi quy | regression line | Đường thẳng \(\hat y = a + bx\) làm tổng bình phương các phần dư nhỏ nhất: \(b = r\frac{s_y}{s_x}\), đi qua \((\bar x; \bar y)\) | 47 |
| đường mức | level curve | Tập các điểm \((x; y)\) với \(f(x; y) = c\); bản đồ địa hình vẽ một hàm hai biến bằng các đường mức | 56 |
| đường tròn đơn vị | unit circle | Đường tròn tâm \(O(0; 0)\) bán kính 1, \(x^2 + y^2 = 1\); sách giáo khoa gọi là đường tròn lượng giác | 30 |
E¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| entropy chéo | cross-entropy | Với một ví dụ có token đúng \(k\): \(-\ln p_k\), độ ngạc nhiên của mô hình trước đáp án đúng; hàm mất mát thường dùng cho mô hình ngôn ngữ | 59 |
G¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| góc phần tư | quadrant | Một trong bốn phần của mặt phẳng tọa độ do hai trục chia ra, đánh số I tới IV ngược chiều kim đồng hồ | 30 |
| gốc tọa độ | origin | Giao điểm \(O(0; 0)\) của hai trục tọa độ | 23 |
| gradient | gradient | \(\nabla f = (f_x; f_y)\): vector các đạo hàm riêng; chỉ hướng tăng nhanh nhất và vuông góc với đường mức | 56 |
| ghép lãi liên tục | continuous compounding | Ghép lãi dày không giới hạn; lãi suất \(x\) một năm cho hệ số \(e^x\) sau một năm | 29 |
| giả thiết | hypothesis | Mệnh đề \(P\) trong phép kéo theo \(P \Rightarrow Q\) | 2 |
| giả thiết quy nạp | induction hypothesis | Điều được giả sử, \(P(n)\), trong bước quy nạp | 18 |
| giả thuyết | hypothesis | (Trong suy luận xác suất) một khả năng về thế giới chưa biết đúng hay sai, được đánh giá bằng bằng chứng; khác "giả thiết" của phép kéo theo | 43 |
| giả thuyết continuum | continuum hypothesis | Không có tập nào có cỡ nằm hẳn giữa \(\mathbb{N}\) và \(\mathbb{R}\); không chứng minh cũng không bác bỏ được từ hệ tiên đề Zermelo-Fraenkel | 21 |
| giả thuyết không | null hypothesis | \(H_0\): khả năng "không có gì xảy ra" (đồng xu cân đối, thuốc vô tác dụng) mà dữ liệu được dùng để thử bác bỏ | 48 |
| giá trị chân lý | truth value | Một trong hai giá trị đúng (Đ) hoặc sai (S) của một mệnh đề | 14 |
| giá trị kỳ vọng của thông tin hoàn hảo | expected value of perfect information | \(\text{EVPI} = \sum_s P(s)\max_a x(a, s) - \max_a \sum_s P(s)\,x(a, s) \geq 0\): mức tối đa đáng trả để biết trước trạng thái | 57 |
| giá trị lớn nhất | global maximum | Số \(f(c)\) với \(f(c) \geq f(x)\) với mọi \(x\) trong miền đang xét | 33 |
| giá trị nhỏ nhất | global minimum | Số \(f(d)\) với \(f(d) \leq f(x)\) với mọi \(x\) trong miền đang xét | 33 |
| giá trị p | p-value | \(P(\text{kết quả ít nhất cực đoan như đã quan sát} \mid H_0)\); không phải xác suất để \(H_0\) đúng | 48 |
| giá trị trung bình của hàm | average value of a function | \(\frac{1}{b - a}\int_a^b f(x)\,dx\): chiều cao hình chữ nhật cùng đáy, cùng diện tích với phần dưới đồ thị | 38 |
| giai thừa | factorial | \(0! = 1\) và \((n + 1)! = (n + 1) \cdot n!\), tức \(n! = 1 \cdot 2 \cdots n\) | 18 |
| gián đoạn | discontinuity | (Điểm) mà tại đó một hàm xác định ở gần không liên tục | 33 |
| gián đoạn bỏ được | removable discontinuity | Gián đoạn mà giới hạn tồn tại; định nghĩa lại giá trị tại đó là vá được | 33 |
| gián đoạn bước nhảy | jump discontinuity | Gián đoạn mà hai giới hạn một phía tồn tại nhưng khác nhau | 33 |
| gián đoạn vô cực | infinite discontinuity | Gián đoạn mà một giới hạn một phía là \(+\infty\) hay \(-\infty\) | 33 |
| giao | intersection | \(A \cap B\): tập các phần tử thuộc cả \(A\) lẫn \(B\) | 19 |
| giới hạn | limit | Giá trị mà một dãy hay một hàm tiến tới gần tùy ý; định nghĩa chặt chẽ ở Phần IV | 11 |
| giới hạn một phía | one-sided limit | Giới hạn khi \(x\) tiến tới \(a\) chỉ từ bên phải (\(x \to a^+\)) hoặc chỉ từ bên trái (\(x \to a^-\)) | 31 |
| giới hạn tại vô cực | limit at infinity | \(\lim_{x \to +\infty} f(x) = L\): với mọi \(\varepsilon > 0\) có \(M\) sao cho \(x > M\) kéo theo \(\lvert f(x) - L \rvert < \varepsilon\) | 32 |
| giới hạn vô cực | infinite limit | \(\lim_{x \to a} f(x) = +\infty\): \(f(x)\) lớn tùy ý khi \(x\) đủ gần \(a\); tương tự với \(-\infty\) | 31 |
H¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| hạ gradient | gradient descent | Phép lặp \(p_{k+1} = p_k - \eta \nabla f(p_k)\): mỗi bước đi ngược gradient để làm nhỏ \(f\) | 56 |
| hàm | function | Quan hệ \(f \subseteq A \times B\) mà mỗi phần tử của \(A\) ứng với đúng một phần tử của \(B\) | 20 |
| hàm afin | affine function | Hàm dạng \(mx + b\); chữ "tuyến tính" theo nghĩa chặt chỉ dành cho trường hợp \(b = 0\) | 27 |
| hàm băm | hash function | Hàm biến mọi chuỗi ký tự thành một chuỗi có độ dài cố định, được thiết kế để rất khó tìm đầu vào từ đầu ra | 25 |
| hàm bậc hai | quadratic function | Hàm \(f(x) = ax^2 + bx + c\) với \(a \neq 0\); đồ thị là một parabol | 28 |
| hàm chẵn | even function | Hàm có \(f(-x) = f(x)\) với mọi \(x\) trong một miền xác định đối xứng qua 0 | 22 |
| hàm đồng nhất | identity function | \(\mathrm{id}_A(x) = x\): hàm không làm thay đổi gì | 24 |
| hàm giảm | decreasing function | Hàm mà \(x_1 < x_2\) kéo theo \(f(x_1) > f(x_2)\); sách giáo khoa gọi là nghịch biến | 22 |
| hàm hai biến | function of two variables | Hàm gán cho mỗi cặp \((x; y)\) trong miền một số \(f(x; y)\), như độ cao của một địa hình | 56 |
| hàm hằng | constant function | Hàm cho cùng một đầu ra với mọi đầu vào: \(f(x) = b\) | 27 |
| hàm hợp | composite function | \((g \circ f)(x) = g(f(x))\), đọc "g hợp f": làm \(f\) trước rồi làm \(g\) | 24 |
| hàm kích hoạt | activation function | Hàm phi tuyến áp lên từng thành phần sau một biến đổi tuyến tính trong mỗi tầng của mạng nơ-ron | 51 |
| hàm làm tròn xuống | floor function | \(\lfloor x \rfloor\): số nguyên lớn nhất không vượt quá \(x\) | 22 |
| hàm lẻ | odd function | Hàm có \(f(-x) = -f(x)\) với mọi \(x\) trong một miền xác định đối xứng qua 0 | 22 |
| hàm lõm | concave function | Hàm mà mọi dây cung nối hai điểm của đồ thị nằm không trên đồ thị; \(u\) lõm khi và chỉ khi \(-u\) lồi | 57 |
| hàm lồi | convex function | Hàm mà mọi dây cung nối hai điểm của đồ thị không nằm dưới đồ thị; với hàm có đạo hàm bậc hai, điều ấy tương đương \(f'' \geq 0\) | 36 |
| hàm mật độ | probability density function | Hàm \(f \geq 0\) có tổng diện tích dưới đồ thị bằng 1, với \(P(a \leq X \leq b) = \int_a^b f(x)\,dx\) | 46 |
| hàm mất mát | loss function | Hàm \(L(\theta)\) đo mức sai của mô hình trên dữ liệu; học là tìm tham số làm nó nhỏ | 59 |
| hàm mũ | exponential function | Hàm \(x \mapsto r^x\) với \(r > 0\), \(r \neq 1\), xác định trên \(\mathbb{R}\) | 29 |
| hàm mục tiêu | objective function | Hàm cần làm lớn nhất hay nhỏ nhất trong một bài toán tối ưu | 56 |
| hàm ngược | inverse function | \(f^{-1}\): hàm \(g\) với \(g(f(a)) = a\) và \(f(g(b)) = b\); tồn tại khi và chỉ khi \(f\) là song ánh | 20 |
| hàm softmax | softmax function | \(p_i = \frac{e^{z_i}}{\sum_j e^{z_j}}\): biến các điểm số thành một phân phối xác suất, không đổi khi cộng cùng một số vào mọi điểm | 59 |
| hàm số | function | Quy tắc gán cho mỗi số trong một tập số đúng một số | 15 |
| hàm tăng | increasing function | Hàm mà \(x_1 < x_2\) kéo theo \(f(x_1) < f(x_2)\); sách giáo khoa gọi là đồng biến | 22 |
| hàm tích lũy | accumulation function | \(A(x) = \int_a^x f(t)\,dt\): diện tích có dấu dưới đồ thị từ \(a\) tới \(x\) | 38 |
| hàm tuần hoàn | periodic function | Hàm có một số \(T > 0\) với \(f(x + T) = f(x)\) với mọi \(x\) | 30 |
| hàm tuyến tính | linear function | (Phần III) hàm \(f(x) = mx + b\), có đồ thị là một đường thẳng; theo nghĩa chặt của đại số tuyến tính, chỉ các hàm \(mx\) | 27 |
| hàm tự ngược | involution | Hàm là hàm ngược của chính nó: \(f \circ f = \mathrm{id}\), như \(5 - x\) hay \(\frac1x\) | 25 |
| hàm từng khúc | piecewise function | Hàm cho bằng những công thức khác nhau trên những phần khác nhau của miền xác định | 22 |
| hạng | rank | Số chiều của tập ảnh của một ma trận, tức của bao tuyến tính các cột | 54 |
| hạt nhân | kernel | \(\ker A = \{x : Ax = 0\}\): các đầu vào bị ép về 0, tức phần thông tin bị mất | 54 |
| hằng đẳng thức | identity | Đẳng thức đúng với mọi giá trị của các biến | 2 |
| hằng đúng | tautology | Mệnh đề ghép đúng ở mọi dòng của bảng chân trị, như \(P \lor \lnot P\) | 14 |
| hậu nghiệm | posterior | \(P(H \mid E)\): xác suất của giả thuyết sau khi thấy bằng chứng | 43 |
| hệ ghi số theo vị trí | positional notation | Cách ghi số trong đó giá trị của một chữ số phụ thuộc vào cột nó đứng | 4 |
| hệ nhị phân | binary system | Hệ ghi số theo vị trí chỉ dùng hai chữ số 0 và 1 | 1 |
| hệ phương trình | system of equations | Nhiều phương trình phải thỏa cùng lúc; tập nghiệm là giao các tập nghiệm | 26 |
| hệ quả | corollary | Kết quả suy ra khá trực tiếp từ một kết quả vừa chứng minh | 1 |
| hệ số góc | slope | \(m = \frac{\Delta y}{\Delta x}\): độ tăng của đầu ra trên mỗi đơn vị đầu vào, như nhau dọc một đường thẳng | 27 |
| hệ số nhị thức | binomial coefficient | Số \(\binom nk\), hệ số của \(x^k y^{n - k}\) khi khai triển \((x + y)^n\) | 40 |
| hệ số tương quan | correlation coefficient | \(r = \frac{c_{xy}}{s_x s_y}\): trung bình tích các điểm z, luôn nằm giữa \(-1\) và \(1\) | 47 |
| hệ tiên đề Zermelo-Fraenkel | Zermelo-Fraenkel set theory | Hệ tiên đề phổ biến nhất để xây dựng lý thuyết tập hợp | 19 |
| hệ tọa độ | coordinate system | Hai trục số vuông góc cắt nhau tại gốc, dùng chung một đơn vị, gán cho mỗi điểm của mặt phẳng một cặp số | 23 |
| hệ thập phân | decimal system | Hệ ghi số theo vị trí với cơ số 10 | 4 |
| hiệp phương sai | covariance | \(\mathrm{Cov}(X, Y) = E[(X - \mu)(Y - \nu)]\); với dữ liệu, trung bình tích các độ lệch \((x_i - \bar x)(y_i - \bar y)\) | 47 |
| hiệu | difference | Kết quả của phép trừ | 2 |
| hiệu của hai tập hợp | set difference | \(A \setminus B\): tập các phần tử thuộc \(A\) mà không thuộc \(B\) | 19 |
| hiệu chỉnh Bonferroni | Bonferroni correction | Khi làm \(m\) phép thử, dùng ngưỡng \(\frac{\alpha}{m}\) cho mỗi phép thử để xác suất có ít nhất một dương tính giả không vượt \(\alpha\) | 48 |
| hình chiếu | projection | Hình chiếu của \(a\) lên \(b\): \(\frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2} b\), điểm gần \(a\) nhất trên đường thẳng chứa \(b\) | 49 |
| hoàn thành bình phương | completing the square | Viết \(x^2 + bx\) thành \(\left(x + \frac{b}{2}\right)^2 - \frac{b^2}{4}\): ghép một hình vuông thiếu một góc | 28 |
| hoán vị | permutation | Một cách xếp \(n\) đối tượng khác nhau thành hàng; có \(n!\) hoán vị | 40 |
| hoành độ | x-coordinate | Số thứ nhất \(x\) trong tọa độ \((x; y)\) của một điểm | 23 |
| hoặc loại trừ | exclusive or | "Hoặc ... hoặc ..., nhưng không cả hai"; khác "hoặc" bao hàm của phép tuyển | 14 |
| học máy | machine learning | Xây chương trình bằng cách điều chỉnh tham số của một hàm cho khớp với dữ liệu, thay vì viết ra từng quy tắc | 59 |
| hồi quy về giá trị trung bình | regression to the mean | Khi \(\lvert r \rvert < 1\), giá trị dự đoán gần trung bình hơn (tính bằng điểm z) giá trị dùng để dự đoán: \(\hat z_y = r z_x\) | 47 |
| hối tiếc | regret | \(r(a, s) = \max_{a'} x(a', s) - x(a, s)\): khoảng cách từ kết quả của hành động đã chọn tới kết quả tốt nhất trong cùng trạng thái | 57 |
| hội tụ | converge | (Một dãy) có giới hạn | 24 |
| hội tụ theo xác suất | convergence in probability | \(Y_n\) hội tụ theo xác suất về \(c\) nếu với mọi \(\varepsilon > 0\), \(P(\lvert Y_n - c \rvert \geq \varepsilon) \to 0\) | 45 |
| hợp | union | \(A \cup B\): tập các phần tử thuộc \(A\) hoặc thuộc \(B\) | 19 |
| hợp hàm | function composition | Phép ghép hai hàm thành hàm hợp \(g \circ f\): làm \(f\) trước rồi làm \(g\) | 24 |
| hợp lực | resultant force | Lực duy nhất có cùng tác dụng như nhiều lực đồng thời; là tổng của các vector lực | 49 |
| hợp số | composite number | Số tự nhiên lớn hơn 1 không phải số nguyên tố | 8 |
| hướng riêng | eigendirection | Đường thẳng qua gốc gồm các bội của một vector riêng; biến đổi giữ nguyên nó, chỉ kéo giãn hay lật | 55 |
| hữu dụng kỳ vọng | expected utility | \(EU(a) = \sum_s P(s)\,u(x(a, s))\); tiêu chí của Bernoulli là chọn hành động có hữu dụng kỳ vọng lớn nhất | 57 |
K¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| kết luận | conclusion | Mệnh đề \(Q\) trong phép kéo theo \(P \Rightarrow Q\) | 14 |
| kiểm chứng | verification | Việc kiểm tra xem một kết quả hay một khẳng định có đúng không | 1 |
| kiểm tra vét cạn | exhaustive check | Chứng minh bằng cách kiểm tra lần lượt mọi trường hợp của một miền hữu hạn | 2 |
| ký hiệu khoa học | scientific notation | Cách viết số dương thành \(m \times 10^k\) với \(1 \leq m < 10\) và \(k\) nguyên | 2 |
| ký hiệu tổng | summation notation | \(\sum_{k=1}^{n} a_k = a_1 + a_2 + \dots + a_n\) | 37 |
| kỳ vọng | expected value | \(E[X] = \sum_\omega X(\omega)\,p(\omega)\): trung bình có trọng số của các giá trị, điểm cân bằng của phân phối | 41 |
| khả nghịch | invertible | (Một biến đổi) không đưa hai đầu vào khác nhau tới cùng một đầu ra, nên tháo ngược được | 6 |
| khả tích | integrable | \(f\) khả tích trên \([a; b]\) nếu các tổng Riemann dồn về cùng một số khi chia nhỏ dần, dù chọn điểm thế nào | 37 |
| khả vi | differentiable | Hàm \(f\) khả vi tại \(a\) nếu đạo hàm \(f'(a)\) tồn tại và là một số thực; khả vi thì liên tục, nhưng không ngược lại | 34 |
| khách sạn Hilbert | Hilbert's hotel | Khách sạn tưởng tượng có vô hạn phòng đều có khách mà vẫn nhận thêm khách bằng cách dời phòng | 21 |
| khai triển theo hàng đầu | first-row expansion | Cách tính định thức \(3 \times 3\): mỗi phần tử của hàng đầu nhân với định thức \(2 \times 2\) còn lại khi xóa hàng và cột chứa nó, với dấu cộng, trừ, cộng | 53 |
| khoảng | interval | Tập mọi số nằm giữa hai số \(a < b\); ngoặc vuông lấy đầu mút, ngoặc tròn bỏ đầu mút | 11 |
| khoảng mở | open interval | Khoảng bỏ cả hai đầu mút, \((a; b)\) | 11 |
| không đếm được | uncountable | (Tập) vô hạn mà không cùng số lượng với \(\mathbb{N}\), như \(\mathbb{R}\) | 21 |
| không gian con | subspace | Tập con chứa vector không, đóng với phép cộng và phép nhân với vô hướng, như một đường thẳng hay mặt phẳng qua gốc | 50 |
| không gian mẫu | sample space | Tập \(\Omega\) mọi kết quả có thể của một phép thử: các thế giới khả dĩ | 41 |
| không gian vector | vector space | Tập có phép cộng và phép nhân với vô hướng thỏa tám tiên đề, như \(\mathbb{R}^n\), các mũi tên, các hàm số | 49 |
| không gian xác suất hữu hạn | finite probability space | Tập hữu hạn \(\Omega\) cùng các trọng số không âm có tổng bằng 1; xác suất của một biến cố là tổng trọng số trong nó | 41 |
| không xác định | undefined | (Một biểu thức) không chỉ ra một số nào, như \(7 : 0\) | 2 |
| khử Gauss | Gaussian elimination | Giải hệ tuyến tính bằng các phép biến đổi hàng, loại dần từng ẩn tới dạng bậc thang rồi thế ngược | 54 |
L¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| lãi đơn | simple interest | Lãi chỉ tính trên tiền gốc ban đầu; số tiền theo thời gian là một cấp số cộng | 29 |
| lãi kép | compound interest | Lãi được nhập vào gốc để kỳ sau cũng sinh lãi; số tiền theo thời gian là một cấp số nhân | 29 |
| lan truyền ngược | backpropagation | Tính gradient của hàm mất mát theo mọi tham số bằng quy tắc hợp, từ tầng cuối ngược về tầng đầu | 59 |
| lập luận đường chéo | diagonal argument | Dựng một đối tượng khác đối tượng thứ \(n\) của danh sách ở vị trí thứ \(n\), nên khác mọi đối tượng trong danh sách | 21 |
| lập luận vòng quanh | circular reasoning | Lập luận lấy chính điều cần chứng minh, có khi dưới tên khác, làm lý do | 16 |
| liên tục | continuous | (Hàm) liên tục tại \(a\) khi \(\lim_{x \to a} f(x) = f(a)\); liên tục trên một khoảng khi liên tục tại mọi điểm của nó; danh từ: tính liên tục (continuity) | 15 |
| logarit | logarithm | \(\log_b x\) là số mũ \(y\) với \(b^y = x\) (với \(b > 0\), \(b \neq 1\), \(x > 0\)) | 13 |
| logarit tự nhiên | natural logarithm | Logarit cơ số \(e\), viết \(\ln x\) | 29 |
| logarit thập phân | common logarithm | Logarit cơ số 10, viết \(\log x\) hoặc \(\lg x\) | 13 |
| lợi thế nhà cái | house edge | Phần tiền cược mà người chơi mất trung bình mỗi ván, tức kỳ vọng thua trên một đồng cược | 45 |
| lớp tương đương | equivalence class | Nhóm gồm mọi đối tượng tương đương với một đối tượng cho trước | 3 |
| luật De Morgan | De Morgan's laws | \(\lnot(P \land Q)\) tương đương \(\lnot P \lor \lnot Q\); \(\lnot(P \lor Q)\) tương đương \(\lnot P \land \lnot Q\) | 14 |
| luật giản ước | cancellation law | Nếu \(a + x = a + y\) thì \(x = y\) (tương tự với phép nhân khi \(a \neq 0\)) | 6 |
| luật số lớn | law of large numbers | Trung bình của nhiều lần lặp độc lập tiến về kỳ vọng; tần suất tiến về xác suất | 44 |
| luật số lớn mạnh | strong law of large numbers | Với xác suất 1, dãy trung bình mẫu của một dãy vô hạn lần thử hội tụ về \(\mu\) | 45 |
| luật số lớn yếu | weak law of large numbers | Với mọi \(\varepsilon > 0\): \(P(\lvert \bar X_n - \mu \rvert \geq \varepsilon) \to 0\) khi \(n \to \infty\) | 45 |
| lùi vô hạn | infinite descent | Phản chứng bằng cách từ một nghiệm tạo ra nghiệm nhỏ hơn mãi, điều không thể với số tự nhiên | 17 |
| lũy thừa | power | \(a^n\) là tích của \(n\) thừa số cùng bằng \(a\); \(a\) là cơ số, \(n\) là số mũ | 4 |
| lượng giác | trigonometry | Phần toán học về các hàm sin, côsin, tang; gốc là đường tròn. Tên Hán Việt nghĩa đen là đo góc, tên tiếng Anh nghĩa đen là đo tam giác | 30 |
| lượng từ | quantifier | Ký hiệu \(\forall\) hoặc \(\exists\), đóng một vị từ thành mệnh đề | 15 |
| lượng từ "tồn tại" | existential quantifier | \(\exists x\, P(x)\): có ít nhất một giá trị \(a\) trong miền làm \(P(a)\) đúng | 15 |
| lượng từ "với mọi" | universal quantifier | \(\forall x\, P(x)\): \(P(a)\) đúng với mọi giá trị \(a\) trong miền của biến | 15 |
| lý thuyết trò chơi | game theory | Ngành nghiên cứu những tình huống mà kết quả của mỗi người phụ thuộc vào lựa chọn của nhiều người | 58 |
M¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| ma trận | matrix | Bảng số \(m\) hàng, \(n\) cột; cột thứ \(j\) ghi ảnh của \(e_j\) qua một biến đổi tuyến tính \(\mathbb{R}^n \to \mathbb{R}^m\) | 5 |
| ma trận chuyển | transition matrix | Ma trận của một chuỗi Markov: cột thứ \(j\) là phân phối của bước sau khi đang ở trạng thái \(j\) | 55 |
| ma trận đối xứng | symmetric matrix | Ma trận vuông có phần tử ở hàng \(i\), cột \(j\) bằng phần tử ở hàng \(j\), cột \(i\); có trị riêng thực và các hướng riêng vuông góc | 55 |
| ma trận đơn vị | identity matrix | \(I_n\): ma trận của hàm đồng nhất trên \(\mathbb{R}^n\), có số 1 trên đường chéo chính và số 0 ở mọi chỗ khác; \(AI = IA = A\) | 52 |
| ma trận đường chéo | diagonal matrix | Ma trận vuông chỉ có thể khác 0 trên đường chéo chính; kéo giãn từng trục theo một hệ số | 55 |
| ma trận hệ số | coefficient matrix | Ma trận \(A = (a_{ij})\) của hệ \(Ax = b\), với \(a_{ij}\) là hệ số của ẩn \(x_j\) trong phương trình thứ \(i\) | 54 |
| ma trận không | zero matrix | Ma trận có mọi phần tử bằng 0, ghi biến đổi đưa mọi vector về vector không | 52 |
| ma trận nghịch đảo | inverse matrix | \(A^{-1}\): ma trận với \(AA^{-1} = A^{-1}A = I\); ma trận của phép ngược của \(T_A\), tồn tại khi và chỉ khi \(\det A \neq 0\) | 52 |
| ma trận suy biến | singular matrix | Ma trận vuông có định thức bằng 0; biến đổi của nó ép không gian vào một đường thẳng, một mặt phẳng hay một điểm | 53 |
| ma trận vuông | square matrix | Ma trận có số hàng bằng số cột | 51 |
| mạng nơ-ron | neural network | Hàm được xây bằng hợp của nhiều tầng hàm đơn giản, nền của nhiều hệ thống trí tuệ nhân tạo | 24 |
| mặt phẳng tọa độ | coordinate plane | Mặt phẳng đã gắn một hệ tọa độ, viết \(Oxy\) | 23 |
| mật mã dịch chữ | shift cipher | Mã hóa bằng cách thay mỗi chữ cái bằng chữ cái cách nó một số vị trí cố định, quay vòng | 6 |
| mẫu | sample | Kết quả \(X_1, \dots, X_n\) của \(n\) lần lặp một phép thử; \(n\) là cỡ mẫu | 45 |
| mẫu hình | pattern | Sự lặp lại quan sát được trong một số trường hợp, chưa phải quy luật đã chứng minh | 1 |
| mẫu số | denominator | Số \(b\) trong phân số \(\frac{a}{b}\): đơn vị được chia thành \(b\) phần bằng nhau | 2 |
| mệnh đề | proposition | Phát biểu có giá trị đúng hoặc sai; trong sách còn dùng để gọi một kết quả đã chứng minh | 1 |
| mệnh đề đảo | converse | Mệnh đề \(Q \Rightarrow P\) của phép kéo theo \(P \Rightarrow Q\); không tương đương với nó | 14 |
| mệnh đề phản đảo | contrapositive | Mệnh đề \(\lnot Q \Rightarrow \lnot P\); tương đương logic với \(P \Rightarrow Q\) | 14 |
| miền của biến | domain of discourse | Nhóm các giá trị mà biến của một vị từ được phép nhận | 15 |
| miền chấp nhận được | feasible region | Tập các lựa chọn thỏa mọi ràng buộc; trong quy hoạch tuyến tính là một đa giác lồi | 56 |
| miền xác định | domain | Tập \(A\) trong hàm \(f: A \to B\) | 20 |
| miền xác định tự nhiên | natural domain | Tập mọi số thực làm công thức của một hàm số có nghĩa; sách giáo khoa gọi là tập xác định | 22 |
| mô hình hóa | modeling | Dùng một cấu trúc toán học để mô tả một phần của thế giới, kèm việc kiểm tra mô tả ấy | 1 |
| mô hình ngôn ngữ | language model | Mô hình cho một phân phối xác suất trên mẩu văn bản (token) tiếp theo, dựa trên đoạn văn bản đã có | 48 |
| môđun | modulus | Số \(n\) trong đồng dư theo môđun \(n\) | 8 |
| mức ý nghĩa | significance level | Ngưỡng \(\alpha\) chọn trước (thường \(0{,}05\)); kết quả có ý nghĩa thống kê nếu \(p \leq \alpha\) | 48 |
N¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| nội suy | interpolation | Đoán giá trị của một hàm ở giữa các điểm đã biết; luôn là một giả định | 22 |
| nội suy tuyến tính | linear interpolation | Đoán giá trị giữa hai điểm đã biết bằng đường thẳng nối chúng | 27 |
| ngại rủi ro | risk-averse | (Người quyết định) thích nhận chắc chắn giá trị kỳ vọng hơn là chịu rủi ro quanh nó; ứng với độ hữu dụng lõm | 57 |
| ngoại suy | extrapolation | Kéo dài một quy luật ra ngoài khoảng đã có số liệu để đoán | 27 |
| ngụy biện bỏ qua tỉ lệ nền | base rate fallacy | Đánh giá \(P(H \mid E)\) mà quên tiên nghiệm \(P(H)\), như coi một bệnh hiếm là không hiếm | 43 |
| ngụy biện con bạc | gambler's fallacy | Niềm tin sai rằng các lần thử độc lập phải "cân bằng lại" một chuỗi kết quả trước đó | 42 |
| ngụy biện công tố viên | prosecutor's fallacy | Nhầm \(P(\text{bằng chứng} \mid \text{vô tội})\) với \(P(\text{vô tội} \mid \text{bằng chứng})\) | 43 |
| nguyên hàm | antiderivative | \(F\) là nguyên hàm của \(f\) trên một khoảng nếu \(F' = f\) trên khoảng ấy; hai nguyên hàm sai khác một hằng số | 38 |
| nguyên lý bàng quan | indifference principle | Trong cân bằng hỗn hợp, mỗi người trộn sao cho các chiến lược người kia dùng cho cùng lợi ích kỳ vọng | 58 |
| nguyên lý bao hàm và loại trừ | inclusion-exclusion principle | Đếm hợp của các tập bằng cách cộng số phần tử từng tập rồi trừ phần đếm trùng | 19 |
| nguyên lý chuồng bồ câu | pigeonhole principle | Xếp \(n + 1\) vật vào \(n\) hộp thì có hộp chứa ít nhất 2 vật; \(kn + 1\) vật thì có hộp chứa ít nhất \(k + 1\) vật | 3 |
| nguyên lý giữ luật | principle of permanence | Khi mở rộng một hệ thống số, đòi hỏi các luật tính toán cũ vẫn còn đúng | 7 |
| nguyên lý sắp thứ tự tốt | well-ordering principle | Mỗi nhóm khác rỗng các số tự nhiên có một số nhỏ nhất | 18 |
| nghịch lý đống cát | sorites paradox | Nghịch lý sinh ra khi coi quan hệ "gần như nhau" là bắc cầu | 3 |
| nghịch lý Russell | Russell's paradox | "Tập mọi tập không chứa chính mình" dẫn tới mâu thuẫn, nên không phải tính chất nào cũng tạo ra một tập | 19 |
| nghịch lý Simpson | Simpson's paradox | Một so sánh đúng trong từng nhóm lại bị đảo ngược khi gộp các nhóm | 10 |
| nghịch lý St. Petersburg | St. Petersburg paradox | Trò chơi có kỳ vọng tiền thưởng vô hạn mà hầu như không ai chịu trả nhiều tiền để chơi | 44 |
| nghịch lý Zeno | Zeno's paradox | Lập luận cổ rằng không ai đi hết một quãng đường vì phải qua vô số chặng; tổng vô hạn cho thấy vô số chặng có tổng hữu hạn | 31 |
| nghiệm | solution | Giá trị của ẩn làm một phương trình (hay bất phương trình) trở thành đúng | 2 |
| nghiệm kép | double root | Nghiệm duy nhất \(-\frac{b}{2a}\) của phương trình bậc hai khi biệt thức bằng 0 | 28 |
| nghiệm ngoại lai | extraneous solution | Nghiệm của phương trình hệ quả mà không là nghiệm của phương trình ban đầu | 26 |
| nhân quả ngược | reverse causation | Chiều nhân quả thật ngược với chiều được giả định: \(Y\) gây ra \(X\) chứ không phải \(X\) gây ra \(Y\) | 47 |
| nhân tử Lagrange | Lagrange multiplier | Số \(\lambda\) với \(\nabla f = \lambda \nabla g\) tại điểm tối ưu có ràng buộc \(g = c\); là giá của thêm một đơn vị nguồn lực | 56 |
| nhị thức Newton | binomial theorem | \((x + y)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom nk x^k y^{n - k}\) | 40 |
| nhiệt độ | temperature | (Trong mô hình ngôn ngữ) số \(T > 0\) chia các điểm số trước softmax: nhỏ thì phân phối nhọn, lớn thì phân phối phẳng | 59 |
| nhóm đối chứng | control group | Nhóm không nhận can thiệp (hay nhận viên giả) trong một thí nghiệm, dùng để so sánh | 47 |
P¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| parabol | parabola | Đồ thị của \(y = x^2\), cùng những đường có được từ nó bằng tịnh tiến và co giãn | 23 |
| phản ứng tốt nhất | best response | Chiến lược cho lợi ích lớn nhất khi các người chơi khác đã chọn chiến lược cho trước | 58 |
| phản ví dụ | counterexample | Một trường hợp cụ thể làm một khẳng định "với mọi" trở thành sai | 1 |
| phân biệt | distinction | Nhận ra đối tượng này không phải đối tượng kia | 3 |
| phần bù | complement | \(\overline{A}\): tập các phần tử của tập vũ trụ không thuộc \(A\) | 19 |
| phần bù rủi ro | risk premium | \(E[X] - c\) với \(c\) là tương đương chắc chắn: số tiền kỳ vọng sẵn lòng bỏ đi để thoát khỏi rủi ro | 57 |
| phần dư | residual | \(e_i = y_i - \hat y_i\): độ lệch có dấu theo chiều đứng từ đường dự đoán tới điểm dữ liệu | 47 |
| phân hoạch | partition | Cách chia một nhóm thành các nhóm con khác rỗng sao cho mỗi đối tượng nằm trong đúng một nhóm con; với một đoạn (Chương 37): chia thành các đoạn con kề nhau, phân hoạch đều khi chúng dài bằng nhau | 3 |
| phân kỳ | diverge | (Một dãy) không có giới hạn | 31 |
| phần nguyên | integer part | Phần đứng trước dấu phẩy của một số thập phân không âm | 11 |
| phân phối | distribution | (Của một biến ngẫu nhiên \(X\)) bảng các giá trị của \(X\) cùng xác suất \(P(X = x)\) của chúng | 44 |
| phân phối Bernoulli | Bernoulli distribution | Phân phối của một biến chỉ nhận giá trị 1 (xác suất \(p\)) và 0 (xác suất \(1 - p\)) | 44 |
| phân phối chuẩn | normal distribution | \(N(\mu, \sigma^2)\): phân phối có mật độ \(\frac{1}{\sigma\sqrt{2\pi}} e^{-\frac{(x - \mu)^2}{2\sigma^2}}\), hình chuông, kỳ vọng \(\mu\), phương sai \(\sigma^2\) | 38 |
| phân phối chuẩn tắc | standard normal distribution | Phân phối chuẩn \(N(0, 1)\), với mật độ \(\varphi(z) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} e^{-z^2/2}\) | 46 |
| phân phối dừng | stationary distribution | Phân phối không đổi qua một bước của chuỗi Markov: vector riêng của ma trận chuyển ứng với trị riêng 1, chuẩn hóa thành xác suất | 55 |
| phân phối đều | uniform distribution | Xác suất gán cùng một trọng số cho mọi kết quả; trên \(\Omega\) hữu hạn cho \(P(A) = \frac{\lvert A \rvert}{\lvert \Omega \rvert}\) | 41 |
| phân phối hình học | geometric distribution | Phân phối của số phép thử tới lần thành công đầu tiên: \(P(T = k) = (1 - p)^{k - 1}p\), kỳ vọng \(\frac1p\) | 44 |
| phân phối lệch | skewed distribution | Phân phối không cân đối, một đuôi dài hơn đuôi kia, như khi đại lượng là tích của nhiều yếu tố | 46 |
| phân phối nhị thức | binomial distribution | Phân phối của số lần thành công trong \(n\) phép thử độc lập: \(P(X = k) = \binom nk p^k (1 - p)^{n - k}\) | 44 |
| phân rã mũ | exponential decay | Quy luật \(c \cdot r^x\) với \(c > 0\), \(0 < r < 1\): sau mỗi đơn vị thời gian nhân với cùng một số nhỏ hơn 1 | 29 |
| phân số | fraction | Cặp số nguyên \(\frac{a}{b}\) với \(b \neq 0\), là đáp án của \(b \cdot x = a\); \(\frac{a}{b} = \frac{c}{d}\) khi \(ad = bc\) | 2 |
| phân số tối giản | irreducible fraction | Phân số có mẫu dương, tử và mẫu không có ước chung nào lớn hơn 1 | 10 |
| phân tích ra thừa số nguyên tố | prime factorization | Viết một số thành tích các số nguyên tố, như \(360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5\) | 8 |
| phần tử | element | Đối tượng nằm trong một tập hợp; viết \(x \in A\) | 3 |
| phần tử của ma trận | matrix entry | Số \(a_{ij}\) ở hàng \(i\), cột \(j\) của ma trận \(A\) | 52 |
| phần tử trung hòa | identity element | Số không làm thay đổi số khác khi thực hiện phép toán: 0 với phép cộng, 1 với phép nhân | 5 |
| phần trăm | percent | \(p\%\) là phân số \(\frac{p}{100}\) | 10 |
| phép biến đổi hàng | row operation | Một trong ba phép: đổi chỗ hai phương trình, nhân một phương trình với số khác 0, cộng vào một phương trình một bội của phương trình khác; đều tháo ngược được nên giữ tập nghiệm | 54 |
| phép co giãn | scaling | Biến đổi tuyến tính kéo mỗi trục theo một hệ số: ma trận \(\begin{pmatrix} k_1 & 0 \\ 0 & k_2 \end{pmatrix}\) | 50 |
| phép cộng | addition | Phép toán cho số lượng của nhóm gộp từ hai nhóm không có phần tử chung | 1 |
| phép chia | division | Phép tháo ngược của phép nhân: \(a : b\) là số \(x\) với \(b \cdot x = a\) | 2 |
| phép chiếu | projection | Biến đổi đưa mỗi điểm tới hình chiếu của nó lên một đường thẳng hay mặt phẳng, như \((x; y) \mapsto (x; 0)\); làm mất thông tin | 51 |
| phép hội | conjunction | \(P \land Q\) ("\(P\) và \(Q\)"): đúng khi cả \(P\) và \(Q\) đều đúng | 14 |
| phép kéo theo | implication | \(P \Rightarrow Q\) ("nếu \(P\) thì \(Q\)"): chỉ sai khi \(P\) đúng mà \(Q\) sai | 14 |
| phép lặp | iteration | Áp dụng một hàm nhiều lần liên tiếp: \(x_{n+1} = f(x_n)\) | 24 |
| phép ngược | inverse | Biến đổi đưa mỗi đầu ra của một biến đổi khả nghịch về đúng đầu vào đã sinh ra nó | 6 |
| phép nhân | multiplication | Phép toán cho số ô của một lưới có số hàng và số cột cho trước | 2 |
| phép phản chiếu | reflection | Biến đổi đưa mỗi điểm tới điểm đối xứng qua một đường thẳng, như \((x; y) \mapsto (y; x)\) qua \(y = x\) | 51 |
| phép quay | rotation | Xoay mọi điểm của mặt phẳng quanh một điểm cố định cùng một góc; giữ nguyên khoảng cách | 30 |
| phép tịnh tiến | translation | Dời mọi điểm của một hình cùng một đoạn theo cùng một hướng | 23 |
| phép tuyển | disjunction | \(P \lor Q\) ("\(P\) hoặc \(Q\)"): đúng khi ít nhất một trong hai mệnh đề đúng | 14 |
| phép tương đương | biconditional | \(P \Leftrightarrow Q\) ("\(P\) khi và chỉ khi \(Q\)"): đúng khi \(P\), \(Q\) cùng đúng hoặc cùng sai | 14 |
| phép thử chín | casting out nines | Kiểm tra phép tính bằng cách so sánh số dư khi chia cho 9, tính qua tổng các chữ số | 8 |
| phép thử đường thẳng đứng | vertical line test | Một tập điểm là đồ thị của một hàm khi và chỉ khi mỗi đường thẳng đứng cắt nó tại nhiều nhất một điểm | 23 |
| phép thử đường thẳng nằm ngang | horizontal line test | Một hàm số là đơn ánh khi và chỉ khi mỗi đường thẳng nằm ngang cắt đồ thị của nó tại nhiều nhất một điểm | 25 |
| phép trừ | subtraction | Phép tháo ngược của phép cộng: \(a - b\) là số \(x\) với \(b + x = a\) | 4 |
| phép trượt | shear | Biến đổi \(\begin{pmatrix} 1 & k \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\): giữ trục ngang, đẩy mỗi điểm sang ngang tỉ lệ với độ cao | 51 |
| phủ định | negation | \(\lnot P\) (sách giáo khoa viết \(\overline{P}\)): đúng khi \(P\) sai, sai khi \(P\) đúng | 14 |
| phụ thuộc tuyến tính | linearly dependent | (Các vector) có một tổ hợp không tầm thường bằng vector không; có một vector là tổ hợp của các vector kia | 50 |
| phương pháp bình phương nhỏ nhất | least squares method | Chọn mô hình làm tổng bình phương các phần dư nhỏ nhất | 47 |
| phương pháp cộng | elimination method | Giải hệ bằng cách cộng hay trừ các phương trình để triệt tiêu một ẩn | 26 |
| phương pháp chia đôi | bisection method | Tìm nghiệm bằng cách chia đôi liên tiếp đoạn mà hàm đổi dấu ở hai đầu; sai số giảm một nửa mỗi bước | 33 |
| phương pháp Euler | Euler's method | \(y_{n+1} = y_n + h\,f(t_n, y_n)\): giải gần đúng \(y' = f(t, y)\) bằng cách đi từng bước theo tiếp tuyến | 39 |
| phương pháp Monte Carlo | Monte Carlo method | Tính một con số bằng trung bình của rất nhiều lần thử ngẫu nhiên mô phỏng; sai số giảm như \(\frac{1}{\sqrt n}\) | 45 |
| phương pháp sao và vạch | stars and bars | Đếm cách chia \(n\) vật giống nhau cho \(m\) người bằng cách xếp \(n\) sao và \(m - 1\) vạch: \(\binom{n + m - 1}{m - 1}\) cách | 40 |
| phương pháp thế | substitution method | Giải hệ bằng cách rút một ẩn từ một phương trình rồi thế vào phương trình kia | 26 |
| phương sai | variance | \(\mathrm{Var}(X) = E[(X - \mu)^2]\): kỳ vọng của bình phương độ lệch khỏi kỳ vọng | 44 |
| phương trình | equation | Đẳng thức chứa ẩn, như \(f(x) = g(x)\): một bộ lọc trên tập ứng viên | 2 |
| phương trình bậc hai | quadratic equation | Phương trình \(ax^2 + bx + c = 0\) với \(a \neq 0\) | 28 |
| phương trình đặc trưng | characteristic equation | \(\det(A - \lambda I) = 0\); nghiệm của nó là các trị riêng của \(A\) | 55 |
| phương trình hệ quả | consequence equation | Phương trình có tập nghiệm chứa tập nghiệm của phương trình ban đầu | 26 |
| phương trình tương đương | equivalent equations | Hai phương trình có cùng tập nghiệm trên cùng một miền | 26 |
| phương trình vi phân | differential equation | Phương trình nối một hàm chưa biết với đạo hàm của nó, như \(y' = ky\) | 39 |
Q¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| quá khớp | overfitting | Mô hình khớp quá sát dữ liệu đã học, kể cả nhiễu, nên đoán kém trên dữ liệu mới | 59 |
| quan hệ | relation | Quy tắc cho biết mỗi cặp đối tượng có liên hệ đang xét với nhau hay không | 3 |
| quan hệ nhân quả | causation | Quan hệ trong đó thay đổi cái này làm thay đổi cái kia; tương quan không đủ để kết luận có quan hệ này | 14 |
| quan hệ tương đương | equivalence relation | Quan hệ có ba tính chất phản xạ, đối xứng và bắc cầu | 3 |
| quan hệ thứ tự | order relation | Quan hệ có ba tính chất phản xạ, phản đối xứng và bắc cầu, như \(\leq\) | 3 |
| quy hoạch tuyến tính | linear programming | Làm lớn nhất hay nhỏ nhất một hàm tuyến tính với các ràng buộc là bất đẳng thức tuyến tính; tối ưu nằm ở một đỉnh | 56 |
| quy nạp lùi | backward induction | Giải một cây quyết định từ lá về gốc: kỳ vọng ở nút may rủi, nhánh tốt nhất ở nút quyết định | 57 |
| quy nạp mạnh | strong induction | Quy nạp trong đó bước quy nạp được giả sử \(P(k)\) đúng với mọi \(k\) từ \(n_0\) tới \(n\) | 18 |
| quy nạp toán học | mathematical induction | Chứng minh \(P(n)\) với mọi \(n \geq n_0\) bằng bước cơ sở \(P(n_0)\) và bước quy nạp \(P(n) \Rightarrow P(n + 1)\) | 4 |
| quy tắc 68–95–99,7 | 68–95–99.7 rule | Với phân phối chuẩn, khoảng 68%, 95%, 99,7% nằm trong một, hai, ba độ lệch chuẩn quanh kỳ vọng | 46 |
| quy tắc 70 | rule of 70 | Thời gian nhân đôi với lãi suất \(r\%\) xấp xỉ \(\frac{70}{r}\) khi \(r\) nhỏ | 13 |
| quy tắc cộng | addition principle | Số khả năng của các trường hợp loại trừ nhau bằng tổng số khả năng của từng trường hợp | 40 |
| quy tắc hợp | chain rule | \((f \circ g)'(x) = f'(g(x)) \cdot g'(x)\): tốc độ nhân với tốc độ; theo Leibniz, \(\frac{dy}{dx} = \frac{dy}{du} \cdot \frac{du}{dx}\) | 35 |
| quy tắc lũy thừa | power rule | \((x^n)' = nx^{n - 1}\) với \(n\) nguyên dương | 35 |
| quy tắc nhân | multiplication principle | Nếu mỗi đối tượng được tạo bởi \(k\) lựa chọn nối tiếp, lựa chọn thứ \(i\) luôn có \(n_i\) khả năng, thì có \(n_1 n_2 \cdots n_k\) đối tượng | 5 |
| quy tắc tích | product rule | \((fg)' = f'g + fg'\): hai dải của hình chữ nhật co giãn, bỏ góc nhỏ | 35 |
| quy tắc thương | quotient rule | \(\left(\frac fg\right)' = \frac{f'g - fg'}{g^2}\) khi \(g \neq 0\) | 35 |
| quy ước | convention | Lựa chọn do con người đặt ra, có thể chọn khác mà không đổi điều được nói tới | 1 |
R¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| radian | radian | Đơn vị đo góc bằng độ dài cung mà góc chắn trên đường tròn đơn vị; \(\pi\) radian bằng \(180^\circ\) | 30 |
| ràng buộc | constraint | Điều kiện mà mọi lựa chọn phải thỏa trong một bài toán tối ưu, như \(g(x; y) = c\) hay một bất đẳng thức | 50 |
| rủi ro tuyệt đối | absolute risk | Xác suất xảy ra một biến cố xấu trong một nhóm | 48 |
| rủi ro tương đối | relative risk | Tỉ số giữa rủi ro tuyệt đối của hai nhóm | 48 |
S¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| sai phân | finite difference | Hiệu \(y_{n+1} - y_n\) của hai giá trị liên tiếp trong một dãy đo tại những đầu vào cách đều | 28 |
| sai phân bậc hai | second difference | Sai phân của dãy các sai phân, \(y_{n+2} - 2y_{n+1} + y_n\); không đổi và khác 0 đúng khi quy luật là bậc hai | 28 |
| sàng Eratosthenes | sieve of Eratosthenes | Tìm số nguyên tố bằng cách lần lượt gạch đi bội của các số nguyên tố nhỏ | 8 |
| sin | sine | \(\sin t\): tung độ của điểm trên đường tròn đơn vị sau khi đi một cung dài \(t\) từ \((1; 0)\) | 30 |
| so sánh nhiều lần | multiple comparisons | Làm nhiều phép thử cùng lúc, khiến ít nhất một dương tính giả trở nên rất có khả năng | 48 |
| song ánh | bijection | Hàm vừa là đơn ánh vừa là toàn ánh | 20 |
| song đề tù nhân | prisoner's dilemma | Trò chơi mà mỗi người có chiến lược trội dẫn tới cân bằng tệ hơn một kết cục khác cho mọi người | 58 |
| số âm | negative number | Số nguyên nhỏ hơn 0, nằm bên trái 0 trên trục số | 2 |
| số bị chia | dividend | Số \(a\) trong phép chia \(a : b\) | 4 |
| số bị trừ | minuend | Số \(a\) trong phép trừ \(a - b\) | 6 |
| số chẵn | even number | Số nguyên chia hết cho 2 | 1 |
| số chia | divisor | Số \(b\) trong phép chia \(a : b\) | 6 |
| số chiều | dimension | Số vector trong một cơ sở; mọi cơ sở của cùng một không gian có cùng số vector | 49 |
| số chính phương | perfect square | Số bằng một số nguyên nhân với chính nó | 1 |
| số dấu phẩy động | floating-point number | Cách máy tính lưu một số thực bằng hữu hạn chữ số nhị phân, nên thường chỉ là xấp xỉ | 2 |
| số dư | remainder | Phần còn lại khi chia một số cho một số khác mà không chia hết | 3 |
| số dương | positive number | Số lớn hơn 0 | 2 |
| số đối | opposite | Số \(-a\) thỏa \(a + (-a) = 0\) | 7 |
| số e | Euler's number | \(e \approx 2{,}71828\), giới hạn của \(\left(1 + \frac1n\right)^n\) khi \(n\) lớn dần | 13 |
| số gia | increment | Cách gọi của sách giáo khoa cho lượng thay đổi \(\Delta x = h\) của biến số và \(\Delta y = f(a + h) - f(a)\) của hàm số | 34 |
| số hạng | term | Mỗi số được cộng trong một tổng | 1 |
| số hữu tỉ | rational number | Số viết được dưới dạng phân số; nhóm các số hữu tỉ ký hiệu là \(\mathbb{Q}\) | 10 |
| số La Mã | Roman numerals | Cách ghi số bằng các ký hiệu có giá trị cố định (I, V, X, L, C, D, M), không theo vị trí, không có số 0 | 1 |
| số lẻ | odd number | Số nguyên không chia hết cho 2 | 1 |
| số lượng | cardinality | Cái chung của mọi nhóm ghép cặp một-một được với nhau; với nhóm hữu hạn, đó là số phần tử | 4 |
| số mũ | exponent | Số \(n\) trong lũy thừa \(a^n\), cho biết có bao nhiêu thừa số bằng \(a\) | 2 |
| số nguyên | integer | Các số tự nhiên cùng các số âm \(-1, -2, -3, \dots\); tập \(\mathbb{Z}\) | 1 |
| số nguyên tố | prime number | Số tự nhiên lớn hơn 1 chỉ chia hết cho 1 và chính nó | 1 |
| số người cần điều trị | number needed to treat | \(\frac{1}{\text{mức giảm rủi ro tuyệt đối}}\): số người phải điều trị để tránh được một ca | 48 |
| số nghịch đảo | reciprocal | Số nghịch đảo của \(\frac{a}{b}\) (với \(a \neq 0\)) là \(\frac{b}{a}\); tích của chúng bằng 1 | 10 |
| số phức | complex number | Số thuộc một hệ mở rộng các số thực, có chứa một số có bình phương bằng \(-1\); nằm ngoài phạm vi sách | 7 |
| số tự nhiên | natural number | Số lượng của một nhóm hữu hạn: \(0, 1, 2, 3, \dots\) | 1 |
| số thập phân hữu hạn | terminating decimal | Số thập phân dừng sau hữu hạn chữ số, như \(0{,}25\) | 11 |
| số thập phân vô hạn không tuần hoàn | non-repeating decimal | Số thập phân vô hạn không có khối chữ số nào lặp lại mãi; biểu diễn một số vô tỉ | 11 |
| số thập phân vô hạn tuần hoàn | repeating decimal | Số thập phân có một khối chữ số lặp lại mãi, như \(0{,}(27)\); biểu diễn một số hữu tỉ | 11 |
| số thực | real number | Số hữu tỉ hoặc số vô tỉ; mỗi số thực ứng với đúng một điểm trên trục số; nhóm các số thực ký hiệu là \(\mathbb{R}\) | 2 |
| số trừ | subtrahend | Số \(b\) trong phép trừ \(a - b\) | 6 |
| số vô tỉ | irrational number | Số thực không phải số hữu tỉ, như \(\sqrt{2}\) | 11 |
| sơ đồ cây | tree diagram | Hình vẽ các lựa chọn nối tiếp thành những nhánh tỏa ra; mỗi đường từ gốc tới ngọn là một khả năng | 40 |
| sơ đồ mạng nhện | cobweb diagram | Hình vẽ phép lặp bằng đường gấp khúc giữa đồ thị của hàm và đường \(y = x\) | 24 |
| sơ đồ nhân quả | causal diagram | Sơ đồ các đại lượng nối bằng mũi tên từ nguyên nhân tới kết quả | 47 |
| sơ đồ Venn | Venn diagram | Hình vẽ các tập bằng những vùng kín trong một hình chữ nhật | 19 |
| sức chứa | carrying capacity | Số \(K\) trong tăng trưởng logistic: mức mà đại lượng dồn về | 39 |
T¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| tam giác bằng nhau | congruent triangles | Hai tam giác đặt chồng khít lên nhau được (sau khi dời, xoay hoặc lật) | 3 |
| tam giác Pascal | Pascal's triangle | Các số \(\binom nk\) xếp thành hàng; mỗi số, trừ các số 1 ở hai cạnh, bằng tổng hai số ngay phía trên nó | 40 |
| tang | tangent | \(\tan t = \frac{\sin t}{\cos t}\) khi \(\cos t \neq 0\); hệ số góc của đường thẳng làm góc \(t\) với trục hoành | 30 |
| tăng trưởng logistic | logistic growth | \(y' = ry\left(1 - \frac yK\right)\): gần như tăng trưởng mũ lúc đầu, rồi chững lại ở sức chứa \(K\) | 39 |
| tăng trưởng mũ | exponential growth | Quy luật \(c \cdot r^x\) với \(c > 0\), \(r > 1\): sau mỗi đơn vị thời gian nhân với cùng một số lớn hơn 1 | 29 |
| tần suất | relative frequency | Tỉ lệ số lần một biến cố xảy ra trong \(n\) lần thử | 41 |
| tần suất tự nhiên | natural frequency | Cách trình bày xác suất bằng số người hay số lần trong một nhóm cụ thể, như 90 người trong 10.000 người | 43 |
| tập ảnh | image | \(f(A)\): tập các giá trị thật sự đạt được của hàm \(f\) | 20 |
| tập con | subset | \(A \subseteq B\) khi mọi phần tử của \(A\) đều thuộc \(B\) | 19 |
| tập con thực sự | proper subset | Tập con khác chính tập chứa nó | 21 |
| tập hợp | set | Đối tượng được xác định hoàn toàn bởi các phần tử của nó; thứ tự và sự lặp lại không có nghĩa | 3 |
| tập hữu hạn | finite set | Tập có \(n\) phần tử với một số tự nhiên \(n\) nào đó | 19 |
| tập lũy thừa | power set | \(\mathcal{P}(A)\): tập mọi tập con của \(A\) | 19 |
| tập nghiệm | solution set | Tập mọi nghiệm trên miền đang xét: \(\{x \in U \mid f(x) = g(x)\}\) | 26 |
| tập rỗng | empty set | Tập không có phần tử nào, viết \(\varnothing\); chỉ có một tập như thế | 19 |
| tập thương | quotient set | \(A/{\sim}\): tập các lớp tương đương của một quan hệ tương đương trên \(A\) | 20 |
| tập vô hạn | infinite set | Tập không hữu hạn, như \(\mathbb{N}\) | 19 |
| tập vũ trụ | universal set | Tập chứa mọi đối tượng đang bàn, được chọn trước cho từng bài toán | 19 |
| tỉ lệ cược | odds | \(O(H) = \frac{P(H)}{P(\overline{H})}\), thường viết \(P(H) : P(\overline{H})\) đã rút gọn, như \(1 : 99\) | 43 |
| tỉ lệ nền | base rate | Tỉ lệ của một tính chất (như có bệnh) trong cả nhóm đang xét, trước mọi bằng chứng riêng | 43 |
| tỉ lệ thuận | directly proportional | (Hai đại lượng) có tỉ số không đổi; các cặp giá trị nằm trên một đường thẳng qua gốc | 10 |
| tỉ lệ thức | proportion | Đẳng thức giữa hai tỉ số, như \(\frac{a}{b} = \frac{c}{d}\) | 10 |
| tỉ số | ratio | Thương của hai đại lượng, viết \(a : b\) hay \(\frac{a}{b}\) | 10 |
| tỉ số độ hợp lý | likelihood ratio | \(\frac{P(E \mid H)}{P(E \mid \overline{H})}\): bằng chứng dễ xuất hiện khi \(H\) đúng gấp bao nhiêu lần khi \(H\) sai | 43 |
| tỉ số vàng | golden ratio | \(\frac{1 + \sqrt5}{2} \approx 1{,}618\), nghiệm dương của \(p^2 = p + 1\) | 24 |
| tích | product | Kết quả của phép nhân | 2 |
| tích Descartes | Cartesian product | \(A \times B\): tập mọi cặp \((a; b)\) với \(a \in A\), \(b \in B\) | 19 |
| tích ma trận | matrix product | \(BA\): ma trận của hàm hợp "làm \(A\) rồi làm \(B\)", với \((BA)_{ij} = \sum_k b_{ik} a_{kj}\); chỉ có nghĩa khi số cột của \(B\) bằng số hàng của \(A\) | 52 |
| tích phân | integral | \(\int_a^b f(x)\,dx\): đích chung của các tổng Riemann khi chia nhỏ dần; với \(f \geq 0\) là diện tích dưới đồ thị | 37 |
| tích phân bất định | indefinite integral | \(\int f(x)\,dx = F(x) + C\): họ mọi nguyên hàm của \(f\), với hằng số \(C\) tùy ý | 38 |
| tích phân suy rộng | improper integral | Tích phân trên một khoảng không bị chặn, như \(\int_{-\infty}^{\infty}\): giới hạn của các tích phân trên những đoạn ngày càng dài | 46 |
| tích từng phần tử | entrywise product | Phép nhân các phần tử cùng vị trí của hai ma trận cùng cỡ; giao hoán, nên không ghi được hợp biến đổi | 52 |
| tích vô hướng | dot product | \(a \cdot b = a_1 b_1 + \dots + a_n b_n\); trong mặt phẳng bằng \(\lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos\theta\) | 49 |
| tiên đề | axiom | Điều được chấp nhận làm điểm xuất phát của một lý thuyết, không chứng minh | 1 |
| tiên nghiệm | prior | Xác suất của một giả thuyết trước khi xét bằng chứng đang có | 43 |
| tiếp tuyến | tangent line | Đường thẳng mà các cát tuyến qua một điểm cố định của đồ thị dồn về khi điểm thứ hai tiến tới điểm ấy; chính xác (Chương 34): đường thẳng qua \((a; f(a))\) có hệ số góc \(f'(a)\) | 31 |
| tiếp tuyến đứng | vertical tangent line | Đường thẳng đứng \(x = a\), là tiếp tuyến khi \(f\) liên tục tại \(a\) và thương \(\frac{f(a + h) - f(a)}{h}\) dần về \(+\infty\) (hoặc về \(-\infty\)), như \(\sqrt[3]{x}\) tại 0 | 34 |
| tiêu chí Kelly | Kelly criterion | Đặt tỉ lệ vốn làm lớn nhất tốc độ tăng logarit \(E[\ln(\text{hệ số nhân vốn})]\); với cược một ăn một thắng với xác suất \(p\) là \(f = 2p - 1\) | 57 |
| tiêu chí kỳ vọng | expected value criterion | Chọn hành động có kỳ vọng của kết quả lớn nhất | 57 |
| tiêu chí maximin | maximin criterion | Chọn hành động có kết quả xấu nhất tốt nhất; không cần xác suất | 57 |
| tiêu chí minimax hối tiếc | minimax regret criterion | Chọn hành động có hối tiếc lớn nhất nhỏ nhất; không cần xác suất | 57 |
| tính bắc cầu | transitive | Tính chất: nếu \(a \sim b\) và \(b \sim c\) thì \(a \sim c\) | 3 |
| tính đối xứng | symmetric | Tính chất: nếu \(a \sim b\) thì \(b \sim a\) | 3 |
| tính giao hoán | commutativity | Tính chất đổi chỗ hai số không làm thay đổi kết quả: \(a + b = b + a\), \(a \cdot b = b \cdot a\) | 5 |
| tính kết hợp | associativity | Tính chất đổi cách nhóm không làm thay đổi kết quả: \((a + b) + c = a + (b + c)\) | 5 |
| tính phản đối xứng | antisymmetric | Tính chất: nếu \(a \mathrel{R} b\) và \(b \mathrel{R} a\) thì \(a = b\) | 20 |
| tính phản xạ | reflexive | Tính chất: \(a \sim a\) với mọi \(a\) | 3 |
| tính phân phối | distributivity | Tính chất \(a(b + c) = ab + ac\) của phép nhân đối với phép cộng | 2 |
| tính tuyến tính | linearity | Tính chất biến tổng thành tổng và bội thành bội; với đạo hàm: \((f + g)' = f' + g'\), \((cf)' = cf'\) | 35 |
| tính tuyến tính của kỳ vọng | linearity of expectation | \(E[aX + bY + c] = a\,E[X] + b\,E[Y] + c\), đúng cả khi \(X\), \(Y\) không độc lập | 44 |
| tọa độ | coordinates | Cặp số \((x; y)\) chỉ vị trí của một điểm trong một hệ tọa độ | 23 |
| toàn ánh | surjection | Hàm mà mọi phần tử của đối miền đều là giá trị tại ít nhất một phần tử | 20 |
| toán học kiến thiết | constructive mathematics | Trường phái chỉ chấp nhận một câu "tồn tại" khi có cách xây dựng đối tượng ấy | 17 |
| token | token | Mẩu văn bản mà mô hình ngôn ngữ xử lý: một từ, một phần của từ hay một dấu câu | 59 |
| tổ hợp | combination | Một cách chọn \(k\) trong \(n\) đối tượng không kể thứ tự, tức một tập con \(k\) phần tử; có \(\binom nk = \frac{n!}{k!\,(n - k)!}\) tổ hợp (sách giáo khoa viết \(C_n^k\)) | 40 |
| tổ hợp tầm thường | trivial combination | Tổ hợp tuyến tính có mọi hệ số bằng 0 | 50 |
| tổ hợp tuyến tính | linear combination | Vector \(c_1 v_1 + \dots + c_k v_k\): một công thức pha trộn các vector với các hệ số \(c_i\) | 50 |
| tốc độ tức thời | instantaneous speed | Giới hạn của tốc độ trung bình trên \([t; t + h]\) khi \(h\) dần về 0 | 31 |
| tốc độ trung bình | average speed | Quãng đường chia thời gian trên một khoảng thời gian; với \(s(t)\) là \(\frac{s(t + h) - s(t)}{h}\) | 31 |
| tồn tại duy nhất | unique existence | \(\exists!\, x\, P(x)\): có một và chỉ một giá trị làm \(P(x)\) đúng | 15 |
| tổng | sum | Kết quả của phép cộng | 1 |
| tổng dưới | lower sum | Tổng Riemann dùng giá trị nhỏ nhất của \(f\) trên mỗi đoạn con | 37 |
| tổng lồng nhau | telescoping sum | Tổng các hiệu liên tiếp \(\sum_{k=1}^{n} (F_k - F_{k-1}) = F_n - F_0\): các số hạng ở giữa triệt tiêu từng cặp | 38 |
| tổng Riemann | Riemann sum | \(\sum_{k=1}^{n} f(c_k)\,\Delta x\), với \(c_k\) là một điểm trong đoạn con thứ \(k\) | 37 |
| tổng trên | upper sum | Tổng Riemann dùng giá trị lớn nhất của \(f\) trên mỗi đoạn con | 37 |
| tổng vô hạn | infinite series | \(a_1 + a_2 + a_3 + \dots\): giới hạn của các tổng \(n\) số hạng đầu, nếu có | 31 |
| tung độ | y-coordinate | Số thứ hai \(y\) trong tọa độ \((x; y)\) của một điểm | 23 |
| tung độ gốc | y-intercept | Số \(b = f(0)\) trong \(f(x) = mx + b\) | 27 |
| tử số | numerator | Số \(a\) trong phân số \(\frac{a}{b}\): số phần được lấy | 10 |
| tương đương chắc chắn | certainty equivalent | Số tiền chắc chắn \(c\) có cùng độ hữu dụng với một kết quả ngẫu nhiên \(X\): \(u(c) = E[u(X)]\) | 57 |
| tương đương logic | logically equivalent | (Hai mệnh đề ghép) có cùng giá trị ở mọi dòng của bảng chân trị | 14 |
| tương quan | correlation | Mức độ hai đại lượng cùng biến động theo một đường thẳng, đo bằng hệ số tương quan | 47 |
| tương ứng một-một | one-to-one correspondence | Cách ghép mỗi phần tử của nhóm này với đúng một phần tử của nhóm kia và ngược lại | 4 |
| tham số | parameter | Số được giữ cố định trong một bài toán nhưng có thể chọn khác, mỗi giá trị cho một thành viên của một họ hàm hay họ mô hình | 33 |
| thang logarit | logarithmic scale | Thang đặt mỗi số \(x\) tại vị trí \(\log x\); khoảng cách bằng nhau ứng với tỉ số bằng nhau | 13 |
| thang tuyến tính | linear scale | Thang đặt mỗi số \(x\) tại vị trí \(x\); khoảng cách bằng nhau ứng với hiệu bằng nhau | 13 |
| thành phần | component | Số \(a_i\) ở vị trí thứ \(i\) trong danh sách của một vector | 49 |
| tháp Hà Nội | Tower of Hanoi | Trò chơi chuyển chồng \(n\) đĩa giữa ba cọc, không đặt đĩa lớn lên đĩa nhỏ; cần ít nhất \(2^n - 1\) bước | 18 |
| thế ngược | back substitution | Giải hệ ở dạng bậc thang từ phương trình cuối lên, mỗi lần thay các ẩn đã biết vào phương trình ngay trên | 54 |
| thí nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng | randomized controlled trial | Thí nghiệm chia đối tượng vào nhóm được can thiệp và nhóm đối chứng một cách ngẫu nhiên, cắt đứt mọi biến gây nhiễu | 47 |
| thiên lệch chọn mẫu | selection bias | Sai lệch khi cách dữ liệu lọt vào mẫu phụ thuộc vào chính đại lượng cần đo | 48 |
| thiên lệch sống sót | survivorship bias | Sai lệch do chỉ nhìn những đối tượng còn tồn tại, bỏ qua những đối tượng đã biến mất | 48 |
| thời gian nhân đôi | doubling time | Thời gian để một đại lượng tăng theo tỉ lệ cố định lớn gấp đôi | 13 |
| thuật toán Euclid | Euclidean algorithm | Tìm ước chung lớn nhất bằng chia có dư liên tiếp; số dư khác 0 cuối cùng là kết quả | 8 |
| thứ nguyên | dimension | Cách một đại lượng phụ thuộc vào các đơn vị cơ bản (độ dài, thời gian...) | 2 |
| thứ tự | order | Cách xếp các đối tượng theo quan hệ trước sau hay nhỏ lớn | 4 |
| thứ tự toàn phần | total order | Quan hệ thứ tự trong đó mọi hai phần tử đều so sánh được | 20 |
| thứ tự thực hiện phép tính | order of operations | Quy ước viết: làm phép nhân trước phép cộng khi không có dấu ngoặc | 5 |
| thừa số | factor | Mỗi số được nhân trong một tích | 2 |
| thước trượt | slide rule | Dụng cụ tính gồm hai thang logarit trượt lên nhau; nhân bằng cách cộng độ dài | 13 |
| thương | quotient | Kết quả của phép chia; trong chia có dư, là số \(q\) trong \(a = b \cdot q + r\) | 4 |
| trị riêng | eigenvalue | Số \(\lambda\) với \(Av = \lambda v\) cho một vector \(v \neq 0\): hệ số biến đổi kéo giãn dọc một hướng riêng | 55 |
| trị tuyệt đối | absolute value | Khoảng cách từ một số tới 0 trên trục số, ký hiệu \(\lvert a \rvert\) | 7 |
| trò chơi công bằng | fair game | Trò chơi (hay cược) có kỳ vọng của số tiền thắng thua bằng 0 | 44 |
| trò chơi lặp lại | repeated game | Cùng một trò chơi được chơi nhiều ván; lợi ích tương lai có thể làm hợp tác bền vững | 58 |
| trò chơi phối hợp | coordination game | Trò chơi mà điều quan trọng là mọi người chọn giống nhau; có nhiều cân bằng, và một quy ước chọn ra một cân bằng | 58 |
| trò chơi tổng bằng không | zero-sum game | Trò chơi hai người mà ở mọi kết cục tổng lợi ích bằng 0: cái một người được là cái người kia mất | 58 |
| trò chơi tuần tự | sequential game | Trò chơi mà người chơi đi lần lượt và biết các nước đi trước; giải bằng quy nạp lùi | 58 |
| trọng tâm | center of mass | Điểm cân bằng của một hệ khối lượng; kỳ vọng là trọng tâm của phân phối | 44 |
| trục chính | principal axis | Đường thẳng qua trung bình của một đám dữ liệu theo hướng dữ liệu biến động nhiều nhất: hướng riêng có trị riêng lớn nhất | 55 |
| trục đối xứng | axis of symmetry | Đường thẳng mà lật một hình qua đó thì được lại chính hình ấy; với parabol \(y = ax^2 + bx + c\) là đường \(x = -\frac{b}{2a}\) | 25 |
| trục hoành | x-axis | Trục nằm ngang \(Ox\) của hệ tọa độ | 23 |
| trục số thực | real number line | Trục số mà mỗi điểm ứng với đúng một số thực; nó liền mạch, không có lỗ | 11 |
| trục tung | y-axis | Trục thẳng đứng \(Oy\) của hệ tọa độ | 23 |
| trung bình có trọng số | weighted average | Tổng các giá trị, mỗi giá trị nhân với trọng số của nó, khi các trọng số không âm và có tổng bằng 1 | 44 |
| trung bình cộng | arithmetic mean | Của hai số \(a\), \(b\) là \(\frac{a + b}{2}\) | 10 |
| trung bình mẫu | sample mean | \(\bar X_n = \frac{X_1 + \dots + X_n}{n}\); có kỳ vọng \(\mu\) và phương sai \(\frac{\sigma^2}{n}\) khi các \(X_i\) độc lập và cùng phân phối | 45 |
| trung bình nhân | geometric mean | Của hai số không âm \(a\), \(b\) là \(\sqrt{ab}\); không vượt trung bình cộng | 16 |
| trung vị | median | Số đứng giữa khi xếp dữ liệu theo thứ tự; không bị kéo bởi giá trị cực đoan như trung bình | 48 |
| trực giao | orthogonal | (Hai vector) có tích vô hướng bằng 0, tức vuông góc với nhau | 49 |
| trường hợp biên | edge case | Trường hợp các đại lượng nhận giá trị đặc biệt (bằng 0, bằng nhau, rất lớn) | 2 |
| trường hướng | direction field | Hình vẽ tại mỗi điểm \((t; y)\) một đoạn ngắn có hệ số góc \(f(t, y)\), cho thấy dáng điệu các nghiệm của \(y' = f(t, y)\) | 39 |
| trừu tượng hóa | abstraction | Cố ý quên đi một số chi tiết để giữ lại điều các đối tượng cùng chia sẻ | 3 |
Ư¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| ước | divisor | \(a\) là ước của \(b\) khi \(b\) chia hết cho \(a\) | 3 |
| ước chung lớn nhất | greatest common divisor | Số lớn nhất là ước của cả hai số cho trước, viết \(\text{ƯCLN}(a; b)\) | 8 |
| ước lượng Fermi | Fermi estimate | Ước lượng bậc độ lớn dựa trên vài giả định được nêu rõ | 2 |
V¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| vector | vector | Cái chung của mọi mũi tên cùng độ dài và cùng hướng; sau khi chọn trục, một danh sách số \((a_1; \dots; a_n)\); viết "vector", không viết "vectơ" | 49 |
| vector đơn vị | unit vector | Vector có độ dài 1 | 49 |
| vector không | zero vector | Vector \(0\) có mọi thành phần bằng 0: \(a + 0 = a\) | 49 |
| vector riêng | eigenvector | Vector \(v \neq 0\) mà \(Av\) là một bội của \(v\): \(Av = \lambda v\) | 55 |
| vector từ | word embedding | Vector biểu diễn một token; từ có nghĩa gần nhau có vector gần cùng hướng | 59 |
| vết | trace | \(\operatorname{tr} A\): tổng các phần tử trên đường chéo chính; bằng tổng các trị riêng | 55 |
| vị từ | predicate | Câu chứa biến, thành mệnh đề mỗi khi thay biến bằng một giá trị cụ thể; viết \(P(x)\) | 15 |
| vô cực | infinity | Ký hiệu \(\infty\) cho "lớn không giới hạn"; không phải một số tự nhiên hay số nguyên | 9 |
| vô định | indeterminate | (Một biểu thức như \(0 : 0\)) không xác định vì có quá nhiều ứng viên cho giá trị | 9 |
| vô hạn đếm được | countably infinite | (Tập) cùng số lượng với \(\mathbb{N}\) | 21 |
| vô hướng | scalar | Một con số (không có hướng), dùng để nhân với vector | 49 |
| vô nghiệm | has no solution | (Một phương trình) không có số nào thỏa | 2 |
| vô số nghiệm | infinitely many solutions | (Một phương trình) có vô số số thỏa | 9 |
X¶
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa | Chương |
|---|---|---|---|
| xác suất | probability | Trọng số không âm trên các thế giới khả dĩ, tổng bằng 1; xác suất của một biến cố là tổng trọng số các thế giới trong nó | 40 |
| xác suất có điều kiện | conditional probability | \(P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\), với \(P(B) > 0\): xác suất của \(A\) khi biết \(B\) đã xảy ra | 42 |
| xấp xỉ | approximately equal | Gần bằng, với sai lệch nhỏ cần được nói rõ khi cần | 2 |
| xấp xỉ tuyến tính | linear approximation | Thay \(f\) gần \(a\) bằng một hàm tuyến tính: \(f(a + h) \approx f(a) + f'(a)h\), với sai số chia cho \(h\) dần về 0 | 34 |
| xung khắc | mutually exclusive | (Hai biến cố) không thể cùng xảy ra, tức rời nhau: \(A \cap B = \varnothing\) | 41 |
Tra ngược: Anh – Việt¶
Tên tiếng Anh xếp theo thứ tự chữ cái Latin, không phân biệt chữ hoa, chữ thường. Vài tên tiếng Anh ứng với hai thuật ngữ tiếng Việt chỉ hai khái niệm khác nhau, chẳng hạn "giả thiết" (hypothesis) của một phép kéo theo và "giả thuyết" (hypothesis) được đánh giá bằng bằng chứng. Khi đó bảng có cả hai dòng; bảng chính ở trên cho biết nghĩa của từng từ.
Tra theo chữ cái: Chữ số, A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z
Chữ số¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| 68–95–99.7 rule | quy tắc 68–95–99,7 | 46 |
A¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| absolute risk | rủi ro tuyệt đối | 48 |
| absolute value | trị tuyệt đối | 7 |
| abstraction | trừu tượng hóa | 3 |
| accumulation function | hàm tích lũy | 38 |
| activation function | hàm kích hoạt | 51 |
| addition | phép cộng | 1 |
| addition formula | công thức cộng | 30 |
| addition principle | quy tắc cộng | 40 |
| affine function | hàm afin | 27 |
| amplitude | biên độ | 30 |
| antiderivative | nguyên hàm | 38 |
| antisymmetric | tính phản đối xứng | 20 |
| approximately equal | xấp xỉ | 2 |
| arcsine | arcsin | 30 |
| arithmetic mean | trung bình cộng | 10 |
| arithmetic sequence | cấp số cộng | 29 |
| arrangement | chỉnh hợp | 40 |
| associativity | tính kết hợp | 5 |
| average speed | tốc độ trung bình | 31 |
| average value of a function | giá trị trung bình của hàm | 38 |
| axiom | tiên đề | 1 |
| axis of symmetry | trục đối xứng | 25 |
B¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| back substitution | thế ngược | 54 |
| backpropagation | lan truyền ngược | 59 |
| backward induction | quy nạp lùi | 57 |
| base | cơ số | 4 |
| base case | bước cơ sở | 18 |
| base rate | tỉ lệ nền | 43 |
| base rate fallacy | ngụy biện bỏ qua tỉ lệ nền | 43 |
| basis | cơ sở | 50 |
| Bayes' theorem | định lý Bayes | 43 |
| Bernoulli distribution | phân phối Bernoulli | 44 |
| Bernoulli's inequality | bất đẳng thức Bernoulli | 29 |
| best response | phản ứng tốt nhất | 58 |
| biconditional | phép tương đương | 14 |
| bijection | song ánh | 20 |
| binary system | hệ nhị phân | 1 |
| Binet's formula | công thức Binet | 55 |
| binomial coefficient | hệ số nhị thức | 40 |
| binomial distribution | phân phối nhị thức | 44 |
| binomial theorem | nhị thức Newton | 40 |
| bisection method | phương pháp chia đôi | 33 |
| Bonferroni correction | hiệu chỉnh Bonferroni | 48 |
| bounded | bị chặn | 15 |
| Bézout's identity | đẳng thức Bézout | 8 |
C¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| cancellation law | luật giản ước | 6 |
| Cantor's theorem | định lý Cantor | 21 |
| cardinality | số lượng | 4 |
| carrying capacity | sức chứa | 39 |
| Cartesian product | tích Descartes | 19 |
| casting out nines | phép thử chín | 8 |
| Cauchy–Schwarz inequality | bất đẳng thức Cauchy–Schwarz | 49 |
| causal diagram | sơ đồ nhân quả | 47 |
| causation | quan hệ nhân quả | 14 |
| center of mass | trọng tâm | 44 |
| central limit theorem | định lý giới hạn trung tâm | 46 |
| certainty equivalent | tương đương chắc chắn | 57 |
| chain rule | quy tắc hợp | 35 |
| change of basis | đổi cơ sở | 50 |
| characteristic equation | phương trình đặc trưng | 55 |
| Chebyshev's inequality | bất đẳng thức Chebyshev | 45 |
| chord | dây cung | 1 |
| circular reasoning | lập luận vòng quanh | 16 |
| closed interval | đoạn | 11 |
| cobweb diagram | sơ đồ mạng nhện | 24 |
| codomain | đối miền | 20 |
| coefficient matrix | ma trận hệ số | 54 |
| combination | tổ hợp | 40 |
| common logarithm | logarit thập phân | 13 |
| common ratio | công bội | 29 |
| commutativity | tính giao hoán | 5 |
| complement | phần bù | 19 |
| complementary event | biến cố đối | 41 |
| completing the square | hoàn thành bình phương | 28 |
| complex number | số phức | 7 |
| component | thành phần | 49 |
| composite function | hàm hợp | 24 |
| composite number | hợp số | 8 |
| compound interest | lãi kép | 29 |
| concave function | hàm lõm | 57 |
| conclusion | kết luận | 14 |
| concurrent | đồng quy | 1 |
| conditional probability | xác suất có điều kiện | 42 |
| conditionally independent | độc lập có điều kiện | 43 |
| conditioning | điều kiện hóa | 42 |
| confounder | biến gây nhiễu | 47 |
| congruence | đồng dư | 8 |
| congruent triangles | tam giác bằng nhau | 3 |
| conjunction | phép hội | 14 |
| consequence equation | phương trình hệ quả | 26 |
| constant function | hàm hằng | 27 |
| constraint | ràng buộc | 50 |
| constructive mathematics | toán học kiến thiết | 17 |
| constructive proof | chứng minh có xây dựng | 17 |
| continuous | liên tục | 15 |
| continuous compounding | ghép lãi liên tục | 29 |
| continuous random variable | biến ngẫu nhiên liên tục | 46 |
| continuum hypothesis | giả thuyết continuum | 21 |
| contrapositive | mệnh đề phản đảo | 14 |
| control group | nhóm đối chứng | 47 |
| convention | quy ước | 1 |
| converge | hội tụ | 24 |
| convergence in probability | hội tụ theo xác suất | 45 |
| converse | mệnh đề đảo | 14 |
| convex function | hàm lồi | 36 |
| coordinate plane | mặt phẳng tọa độ | 23 |
| coordinate system | hệ tọa độ | 23 |
| coordinates | tọa độ | 23 |
| coordination game | trò chơi phối hợp | 58 |
| corollary | hệ quả | 1 |
| correlation | tương quan | 47 |
| correlation coefficient | hệ số tương quan | 47 |
| cosine | côsin | 30 |
| cosine similarity | độ tương đồng côsin | 49 |
| countable | đếm được | 21 |
| countably infinite | vô hạn đếm được | 21 |
| counterexample | phản ví dụ | 1 |
| covariance | hiệp phương sai | 47 |
| critical point | điểm tới hạn | 36 |
| cross-entropy | entropy chéo | 59 |
| curvature | độ cong | 34 |
D¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| data dredging | câu cá dữ liệu | 48 |
| De Morgan's laws | luật De Morgan | 14 |
| decimal system | hệ thập phân | 4 |
| decision table | bảng quyết định | 57 |
| decision tree | cây quyết định | 57 |
| decreasing function | hàm giảm | 22 |
| denominator | mẫu số | 2 |
| derivative | đạo hàm | 34 |
| determinant | định thức | 50 |
| diagonal argument | lập luận đường chéo | 21 |
| diagonal matrix | ma trận đường chéo | 55 |
| diagonalize | chéo hóa | 55 |
| difference | hiệu | 2 |
| differentiable | khả vi | 34 |
| differential equation | phương trình vi phân | 39 |
| digit | chữ số | 1 |
| dimension | số chiều | 49 |
| dimension | thứ nguyên | 2 |
| direct proof | chứng minh trực tiếp | 16 |
| direction field | trường hướng | 39 |
| directional derivative | đạo hàm theo hướng | 56 |
| directly proportional | tỉ lệ thuận | 10 |
| discontinuity | gián đoạn | 33 |
| discriminant | biệt thức | 28 |
| disjunction | phép tuyển | 14 |
| distance formula | công thức khoảng cách | 23 |
| distinction | phân biệt | 3 |
| distribution | phân phối | 44 |
| distributivity | tính phân phối | 2 |
| diverge | phân kỳ | 31 |
| dividend | số bị chia | 4 |
| divisible | chia hết | 1 |
| division | phép chia | 2 |
| division with remainder | chia có dư | 6 |
| divisor | số chia | 6 |
| divisor | ước | 3 |
| domain | miền xác định | 20 |
| domain of discourse | miền của biến | 15 |
| dominated strategy | chiến lược bị trội | 58 |
| dot product | tích vô hướng | 49 |
| double root | nghiệm kép | 28 |
| doubling time | thời gian nhân đôi | 13 |
E¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| echelon form | dạng bậc thang | 54 |
| edge case | trường hợp biên | 2 |
| eigendirection | hướng riêng | 55 |
| eigenvalue | trị riêng | 55 |
| eigenvector | vector riêng | 55 |
| element | phần tử | 3 |
| elimination method | phương pháp cộng | 26 |
| empty set | tập rỗng | 19 |
| entrywise product | tích từng phần tử | 52 |
| epsilon-delta definition | định nghĩa epsilon–delta | 32 |
| equation | phương trình | 2 |
| equilibrium | điểm cân bằng | 39 |
| equivalence class | lớp tương đương | 3 |
| equivalence relation | quan hệ tương đương | 3 |
| equivalent equations | phương trình tương đương | 26 |
| Euclid's lemma | bổ đề Euclid | 8 |
| Euclidean algorithm | thuật toán Euclid | 8 |
| Euler's method | phương pháp Euler | 39 |
| Euler's number | số e | 13 |
| even function | hàm chẵn | 22 |
| even number | số chẵn | 1 |
| event | biến cố | 41 |
| evidence | bằng chứng | 43 |
| exclusive or | hoặc loại trừ | 14 |
| exhaustive check | kiểm tra vét cạn | 2 |
| existential quantifier | lượng từ "tồn tại" | 15 |
| expected utility | hữu dụng kỳ vọng | 57 |
| expected value | kỳ vọng | 41 |
| expected value criterion | tiêu chí kỳ vọng | 57 |
| expected value of perfect information | giá trị kỳ vọng của thông tin hoàn hảo | 57 |
| exponent | số mũ | 2 |
| exponential decay | phân rã mũ | 29 |
| exponential function | hàm mũ | 29 |
| exponential growth | tăng trưởng mũ | 29 |
| extraneous solution | nghiệm ngoại lai | 26 |
| extrapolation | ngoại suy | 27 |
| extreme value theorem | định lý giá trị lớn nhất | 33 |
F¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| factor | thừa số | 2 |
| factorial | giai thừa | 18 |
| fair game | trò chơi công bằng | 44 |
| false negative | âm tính giả | 43 |
| false positive | dương tính giả | 43 |
| feasible region | miền chấp nhận được | 56 |
| Fermat's theorem | định lý Fermat | 36 |
| Fermi estimate | ước lượng Fermi | 2 |
| Fibonacci sequence | dãy Fibonacci | 18 |
| finite difference | sai phân | 28 |
| finite probability space | không gian xác suất hữu hạn | 41 |
| finite set | tập hữu hạn | 19 |
| first-row expansion | khai triển theo hàng đầu | 53 |
| fixed point | điểm bất động | 24 |
| floating-point number | số dấu phẩy động | 2 |
| floor function | hàm làm tròn xuống | 22 |
| formalism | chủ nghĩa hình thức | 1 |
| fraction | phân số | 2 |
| free variable | ẩn tự do | 54 |
| function | hàm | 20 |
| function | hàm số | 15 |
| function composition | hợp hàm | 24 |
| function of two variables | hàm hai biến | 56 |
| fundamental theorem of arithmetic | định lý cơ bản của số học | 8 |
| fundamental theorem of calculus | định lý cơ bản của giải tích | 38 |
G¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| Galton board | bảng Galton | 46 |
| gambler's fallacy | ngụy biện con bạc | 42 |
| game theory | lý thuyết trò chơi | 58 |
| Gaussian elimination | khử Gauss | 54 |
| geometric distribution | phân phối hình học | 44 |
| geometric mean | trung bình nhân | 16 |
| geometric sequence | cấp số nhân | 29 |
| global maximum | giá trị lớn nhất | 33 |
| global minimum | giá trị nhỏ nhất | 33 |
| golden ratio | tỉ số vàng | 24 |
| gradient | gradient | 56 |
| gradient descent | hạ gradient | 56 |
| graph | đồ thị | 13 |
| greatest common divisor | ước chung lớn nhất | 8 |
H¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| half-life | chu kỳ bán rã | 29 |
| has no solution | vô nghiệm | 2 |
| hash function | hàm băm | 25 |
| heavy tail | đuôi dày | 46 |
| Hilbert's hotel | khách sạn Hilbert | 21 |
| horizontal line test | phép thử đường thẳng nằm ngang | 25 |
| house edge | lợi thế nhà cái | 45 |
| hypotenuse | cạnh huyền | 23 |
| hypothesis | giả thiết | 2 |
| hypothesis | giả thuyết | 43 |
I¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| identification | đồng nhất | 3 |
| identity | hằng đẳng thức | 2 |
| identity element | phần tử trung hòa | 5 |
| identity function | hàm đồng nhất | 24 |
| identity matrix | ma trận đơn vị | 52 |
| ill-conditioned | điều kiện xấu | 54 |
| illusion of understanding | ảo giác hiểu | 2 |
| image | tập ảnh | 20 |
| implication | phép kéo theo | 14 |
| improper integral | tích phân suy rộng | 46 |
| inclusion-exclusion principle | nguyên lý bao hàm và loại trừ | 19 |
| increasing function | hàm tăng | 22 |
| increment | số gia | 34 |
| indefinite integral | tích phân bất định | 38 |
| independent | độc lập | 42 |
| independent and identically distributed | độc lập và cùng phân phối | 45 |
| indeterminate | vô định | 9 |
| indicator variable | biến chỉ báo | 44 |
| indifference principle | nguyên lý bàng quan | 58 |
| induction hypothesis | giả thiết quy nạp | 18 |
| inductive step | bước quy nạp | 18 |
| inequality | bất đẳng thức | 6 |
| inequality | bất phương trình | 7 |
| infinite descent | lùi vô hạn | 17 |
| infinite discontinuity | gián đoạn vô cực | 33 |
| infinite limit | giới hạn vô cực | 31 |
| infinite series | tổng vô hạn | 31 |
| infinite set | tập vô hạn | 19 |
| infinitely many solutions | vô số nghiệm | 9 |
| infinity | vô cực | 9 |
| initial condition | điều kiện ban đầu | 38 |
| injection | đơn ánh | 20 |
| instantaneous speed | tốc độ tức thời | 31 |
| integer | số nguyên | 1 |
| integer part | phần nguyên | 11 |
| integrable | khả tích | 37 |
| integral | tích phân | 37 |
| intermediate value theorem | định lý giá trị trung gian | 33 |
| interpolation | nội suy | 22 |
| intersection | giao | 19 |
| interval | khoảng | 11 |
| invariant | bất biến | 1 |
| inverse | phép ngược | 6 |
| inverse function | hàm ngược | 20 |
| inverse matrix | ma trận nghịch đảo | 52 |
| invertible | khả nghịch | 6 |
| involution | hàm tự ngược | 25 |
| irrational number | số vô tỉ | 11 |
| irreducible fraction | phân số tối giản | 10 |
| iteration | phép lặp | 24 |
J¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| Jensen's inequality | bất đẳng thức Jensen | 57 |
| jump discontinuity | gián đoạn bước nhảy | 33 |
K¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| Kelly criterion | tiêu chí Kelly | 57 |
| kernel | hạt nhân | 54 |
L¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| Lagrange multiplier | nhân tử Lagrange | 56 |
| language model | mô hình ngôn ngữ | 48 |
| law of large numbers | luật số lớn | 44 |
| law of total probability | công thức xác suất toàn phần | 42 |
| learning rate | bước học | 56 |
| least common multiple | bội chung nhỏ nhất | 8 |
| least squares method | phương pháp bình phương nhỏ nhất | 47 |
| lemma | bổ đề | 1 |
| level curve | đường mức | 56 |
| likelihood | độ hợp lý | 43 |
| likelihood ratio | tỉ số độ hợp lý | 43 |
| limit | giới hạn | 11 |
| limit at infinity | giới hạn tại vô cực | 32 |
| linear approximation | xấp xỉ tuyến tính | 34 |
| linear combination | tổ hợp tuyến tính | 50 |
| linear function | hàm tuyến tính | 27 |
| linear interpolation | nội suy tuyến tính | 27 |
| linear programming | quy hoạch tuyến tính | 56 |
| linear scale | thang tuyến tính | 13 |
| linear transformation | biến đổi tuyến tính | 51 |
| linearity | tính tuyến tính | 35 |
| linearity of expectation | tính tuyến tính của kỳ vọng | 44 |
| linearly dependent | phụ thuộc tuyến tính | 50 |
| linearly independent | độc lập tuyến tính | 50 |
| local extremum | cực trị địa phương | 36 |
| local maximum | cực đại địa phương | 36 |
| local minimum | cực tiểu địa phương | 36 |
| logarithm | logarit | 13 |
| logarithmic scale | thang logarit | 13 |
| logically equivalent | tương đương logic | 14 |
| logistic growth | tăng trưởng logistic | 39 |
| loop invariant | bất biến vòng lặp | 18 |
| loss function | hàm mất mát | 59 |
| lower sum | tổng dưới | 37 |
M¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| machine learning | học máy | 59 |
| main diagonal | đường chéo chính | 52 |
| map | ánh xạ | 20 |
| margin of error | biên sai số | 46 |
| marginal cost | chi phí biên | 34 |
| marginal revenue | doanh thu biên | 36 |
| Markov chain | chuỗi Markov | 55 |
| Markov's inequality | bất đẳng thức Markov | 45 |
| mathematical induction | quy nạp toán học | 4 |
| mathematical Platonism | chủ nghĩa Platon toán học | 1 |
| matrix | ma trận | 5 |
| matrix entry | phần tử của ma trận | 52 |
| matrix product | tích ma trận | 52 |
| maximin criterion | tiêu chí maximin | 57 |
| mean value theorem | định lý giá trị trung bình | 36 |
| median | trung vị | 48 |
| mediator | biến trung gian | 48 |
| minimax regret criterion | tiêu chí minimax hối tiếc | 57 |
| minuend | số bị trừ | 6 |
| mixed strategy | chiến lược hỗn hợp | 58 |
| modeling | mô hình hóa | 1 |
| modulus | môđun | 8 |
| monotone | đơn điệu | 37 |
| Monte Carlo method | phương pháp Monte Carlo | 45 |
| multiple | bội | 3 |
| multiple comparisons | so sánh nhiều lần | 48 |
| multiplication | phép nhân | 2 |
| multiplication principle | quy tắc nhân | 5 |
| multiplication rule | công thức nhân xác suất | 42 |
| mutually exclusive | xung khắc | 41 |
N¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| n-th root | căn bậc n | 12 |
| Nash equilibrium | cân bằng Nash | 58 |
| Nash's theorem | định lý Nash | 58 |
| natural domain | miền xác định tự nhiên | 22 |
| natural frequency | tần suất tự nhiên | 43 |
| natural logarithm | logarit tự nhiên | 29 |
| natural number | số tự nhiên | 1 |
| necessary condition | điều kiện cần | 2 |
| negation | phủ định | 14 |
| negative number | số âm | 2 |
| nested intervals | dãy khoảng lồng nhau | 11 |
| neural network | mạng nơ-ron | 24 |
| Newton's law of cooling | định luật làm nguội Newton | 39 |
| non-constructive proof | chứng minh không xây dựng | 17 |
| non-repeating decimal | số thập phân vô hạn không tuần hoàn | 11 |
| norm | độ dài | 49 |
| normal distribution | phân phối chuẩn | 38 |
| null hypothesis | giả thuyết không | 48 |
| number needed to treat | số người cần điều trị | 48 |
| numerator | tử số | 10 |
O¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| objective function | hàm mục tiêu | 56 |
| odd function | hàm lẻ | 22 |
| odd number | số lẻ | 1 |
| odds | tỉ lệ cược | 43 |
| one-sided limit | giới hạn một phía | 31 |
| one-to-one correspondence | tương ứng một-một | 4 |
| open interval | khoảng mở | 11 |
| opposite | số đối | 7 |
| order | thứ tự | 4 |
| order of magnitude | bậc độ lớn | 2 |
| order of operations | thứ tự thực hiện phép tính | 5 |
| order relation | quan hệ thứ tự | 3 |
| ordered pair | cặp có thứ tự | 19 |
| orientation | định hướng | 53 |
| origin | gốc tọa độ | 23 |
| orthogonal | trực giao | 49 |
| outlier | điểm ngoại lai | 47 |
| overfitting | quá khớp | 59 |
P¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| p-value | giá trị p | 48 |
| pairwise independent | độc lập từng đôi | 42 |
| parabola | parabol | 23 |
| parallelogram law | đẳng thức hình bình hành | 49 |
| parameter | tham số | 33 |
| partial derivative | đạo hàm riêng | 56 |
| partition | phân hoạch | 3 |
| Pascal's rule | đẳng thức Pascal | 40 |
| Pascal's triangle | tam giác Pascal | 40 |
| pattern | mẫu hình | 1 |
| payoff matrix | bảng lợi ích | 58 |
| percent | phần trăm | 10 |
| percentage point | điểm phần trăm | 10 |
| perfect square | số chính phương | 1 |
| period | chu kỳ | 2 |
| periodic function | hàm tuần hoàn | 30 |
| permutation | hoán vị | 40 |
| phase shift | dời pha | 30 |
| piecewise function | hàm từng khúc | 22 |
| pigeonhole principle | nguyên lý chuồng bồ câu | 3 |
| polynomial | đa thức | 29 |
| positional notation | hệ ghi số theo vị trí | 4 |
| positive number | số dương | 2 |
| posterior | hậu nghiệm | 43 |
| power | lũy thừa | 4 |
| power rule | quy tắc lũy thừa | 35 |
| power set | tập lũy thừa | 19 |
| predicate | vị từ | 15 |
| prime factorization | phân tích ra thừa số nguyên tố | 8 |
| prime number | số nguyên tố | 1 |
| principal axis | trục chính | 55 |
| principle of permanence | nguyên lý giữ luật | 7 |
| prior | tiên nghiệm | 43 |
| prisoner's dilemma | song đề tù nhân | 58 |
| probability | xác suất | 40 |
| probability density function | hàm mật độ | 46 |
| probability tree | cây xác suất | 42 |
| product | tích | 2 |
| product rule | quy tắc tích | 35 |
| projection | hình chiếu | 49 |
| projection | phép chiếu | 51 |
| proof | chứng minh | 1 |
| proof by cases | chứng minh chia trường hợp | 16 |
| proof by contradiction | chứng minh phản chứng | 1 |
| proof by contrapositive | chứng minh phản đảo | 16 |
| proper subset | tập con thực sự | 21 |
| proportion | tỉ lệ thức | 10 |
| proposition | mệnh đề | 1 |
| prosecutor's fallacy | ngụy biện công tố viên | 43 |
| pure strategy | chiến lược thuần | 58 |
| Pythagorean theorem | định lý Pythagoras | 11 |
Q¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| quadrant | góc phần tư | 30 |
| quadratic equation | phương trình bậc hai | 28 |
| quadratic formula | công thức nghiệm | 28 |
| quadratic function | hàm bậc hai | 28 |
| quantifier | lượng từ | 15 |
| quotient | thương | 4 |
| quotient rule | quy tắc thương | 35 |
| quotient set | tập thương | 20 |
R¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| radian | radian | 30 |
| random variable | biến ngẫu nhiên | 44 |
| randomized controlled trial | thí nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng | 47 |
| rank | hạng | 54 |
| rank–nullity theorem | định lý hạng và hạt nhân | 54 |
| ratio | tỉ số | 10 |
| rational number | số hữu tỉ | 10 |
| real number | số thực | 2 |
| real number line | trục số thực | 11 |
| reciprocal | số nghịch đảo | 10 |
| recursive definition | định nghĩa đệ quy | 12 |
| reflection | phép phản chiếu | 51 |
| reflexive | tính phản xạ | 3 |
| regression line | đường hồi quy | 47 |
| regression to the mean | hồi quy về giá trị trung bình | 47 |
| regret | hối tiếc | 57 |
| relation | quan hệ | 3 |
| relative frequency | tần suất | 41 |
| relative risk | rủi ro tương đối | 48 |
| remainder | số dư | 3 |
| removable discontinuity | gián đoạn bỏ được | 33 |
| repeated game | trò chơi lặp lại | 58 |
| repeating decimal | số thập phân vô hạn tuần hoàn | 11 |
| representative | đại diện | 3 |
| residual | phần dư | 47 |
| resultant force | hợp lực | 49 |
| reverse causation | nhân quả ngược | 47 |
| Riemann sum | tổng Riemann | 37 |
| risk premium | phần bù rủi ro | 57 |
| risk-averse | ngại rủi ro | 57 |
| Rolle's theorem | định lý Rolle | 36 |
| Roman numerals | số La Mã | 1 |
| rotation | phép quay | 30 |
| row operation | phép biến đổi hàng | 54 |
| rule of 70 | quy tắc 70 | 13 |
| Russell's paradox | nghịch lý Russell | 19 |
S¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| saddle point | điểm yên ngựa | 56 |
| sample | mẫu | 45 |
| sample mean | trung bình mẫu | 45 |
| sample space | không gian mẫu | 41 |
| scalar | vô hướng | 49 |
| scaling | phép co giãn | 50 |
| scatter plot | biểu đồ phân tán | 47 |
| scientific notation | ký hiệu khoa học | 2 |
| secant line | cát tuyến | 31 |
| second derivative | đạo hàm bậc hai | 34 |
| second difference | sai phân bậc hai | 28 |
| selection bias | thiên lệch chọn mẫu | 48 |
| sensitivity | độ nhạy | 43 |
| sequence | dãy số | 1 |
| sequential game | trò chơi tuần tự | 58 |
| set | tập hợp | 3 |
| set difference | hiệu của hai tập hợp | 19 |
| shear | phép trượt | 51 |
| shift cipher | mật mã dịch chữ | 6 |
| sieve of Eratosthenes | sàng Eratosthenes | 8 |
| sign chart | bảng xét dấu | 26 |
| signed area | diện tích có dấu | 37 |
| significance level | mức ý nghĩa | 48 |
| similar | đồng dạng | 3 |
| simple interest | lãi đơn | 29 |
| Simpson's paradox | nghịch lý Simpson | 10 |
| sine | sin | 30 |
| singular matrix | ma trận suy biến | 53 |
| skewed distribution | phân phối lệch | 46 |
| slide rule | thước trượt | 13 |
| slope | hệ số góc | 27 |
| softmax function | hàm softmax | 59 |
| solution | nghiệm | 2 |
| solution set | tập nghiệm | 26 |
| sorites paradox | nghịch lý đống cát | 3 |
| span | bao tuyến tính | 50 |
| specificity | độ đặc hiệu | 43 |
| spectral theorem | định lý phổ | 55 |
| square matrix | ma trận vuông | 51 |
| square root | căn bậc hai | 2 |
| squeeze theorem | định lý kẹp | 32 |
| St. Petersburg paradox | nghịch lý St. Petersburg | 44 |
| stable equilibrium | cân bằng bền | 39 |
| standard basis | cơ sở chuẩn | 50 |
| standard deviation | độ lệch chuẩn | 44 |
| standard normal distribution | phân phối chuẩn tắc | 46 |
| stars and bars | phương pháp sao và vạch | 40 |
| stationary distribution | phân phối dừng | 55 |
| statistically significant | có ý nghĩa thống kê | 48 |
| strategy | chiến lược | 58 |
| strictly dominant strategy | chiến lược trội nghiêm ngặt | 58 |
| strong induction | quy nạp mạnh | 18 |
| strong law of large numbers | luật số lớn mạnh | 45 |
| structure | cấu trúc | 1 |
| subset | tập con | 19 |
| subspace | không gian con | 50 |
| substitution | đổi biến số | 38 |
| substitution method | phương pháp thế | 26 |
| subtraction | phép trừ | 4 |
| subtrahend | số trừ | 6 |
| sufficient condition | điều kiện đủ | 2 |
| sum | tổng | 1 |
| summation notation | ký hiệu tổng | 37 |
| surjection | toàn ánh | 20 |
| surprisal | độ ngạc nhiên | 59 |
| survivorship bias | thiên lệch sống sót | 48 |
| symmetric | tính đối xứng | 3 |
| symmetric matrix | ma trận đối xứng | 55 |
| system of equations | hệ phương trình | 26 |
T¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| tangent | tang | 30 |
| tangent line | tiếp tuyến | 31 |
| tautology | hằng đúng | 14 |
| telescoping sum | tổng lồng nhau | 38 |
| temperature | nhiệt độ | 59 |
| term | số hạng | 1 |
| terminating decimal | số thập phân hữu hạn | 11 |
| test data | dữ liệu kiểm tra | 59 |
| theorem | định lý | 4 |
| tit for tat | ăn miếng trả miếng | 58 |
| token | token | 59 |
| total order | thứ tự toàn phần | 20 |
| Tower of Hanoi | tháp Hà Nội | 18 |
| trace | vết | 55 |
| transformation | biến đổi | 6 |
| transition matrix | ma trận chuyển | 55 |
| transitive | tính bắc cầu | 3 |
| translation | phép tịnh tiến | 23 |
| tree diagram | sơ đồ cây | 40 |
| triangle inequality | bất đẳng thức tam giác | 7 |
| trigonometry | lượng giác | 30 |
| trivial combination | tổ hợp tầm thường | 50 |
| truth table | bảng chân trị | 14 |
| truth value | giá trị chân lý | 14 |
U¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| uncountable | không đếm được | 21 |
| undefined | không xác định | 2 |
| uniform distribution | phân phối đều | 41 |
| union | hợp | 19 |
| unique existence | tồn tại duy nhất | 15 |
| unit circle | đường tròn đơn vị | 30 |
| unit vector | vector đơn vị | 49 |
| universal quantifier | lượng từ "với mọi" | 15 |
| universal set | tập vũ trụ | 19 |
| unknown | ẩn | 23 |
| unstable equilibrium | cân bằng không bền | 39 |
| upper sum | tổng trên | 37 |
| utility | độ hữu dụng | 57 |
V¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| vacuously true | đúng một cách trống rỗng | 14 |
| variable | biến | 2 |
| variance | phương sai | 44 |
| vector | vector | 49 |
| vector space | không gian vector | 49 |
| Venn diagram | sơ đồ Venn | 19 |
| verification | kiểm chứng | 1 |
| vertex | đỉnh của parabol | 28 |
| vertex form | dạng đỉnh | 28 |
| vertical line test | phép thử đường thẳng đứng | 23 |
| vertical tangent line | tiếp tuyến đứng | 34 |
| Vieta's formulas | định lý Vi-ét | 28 |
W¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| weak law of large numbers | luật số lớn yếu | 45 |
| weighted average | trung bình có trọng số | 44 |
| well-ordering principle | nguyên lý sắp thứ tự tốt | 18 |
| word embedding | vector từ | 59 |
X¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| x-axis | trục hoành | 23 |
| x-coordinate | hoành độ | 23 |
Y¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| y-axis | trục tung | 23 |
| y-coordinate | tung độ | 23 |
| y-intercept | tung độ gốc | 27 |
Z¶
| Tiếng Anh | Thuật ngữ | Chương |
|---|---|---|
| z-score | điểm z | 46 |
| Zeno's paradox | nghịch lý Zeno | 31 |
| Zermelo-Fraenkel set theory | hệ tiên đề Zermelo-Fraenkel | 19 |
| zero matrix | ma trận không | 52 |
| zero vector | vector không | 49 |
| zero-sum game | trò chơi tổng bằng không | 58 |