Phụ lục C: Bản đồ các sợi chỉ¶
Cuốn sách được xâu lại bằng bảy sợi chỉ, những ý tưởng trở lại ở những chỗ rất khác nhau (Chương 1). Cuối mỗi chương, khối "Sợi chỉ" nói chương ấy chạm vào sợi nào và bằng cách nào. Phụ lục này gom các khối ấy theo từng sợi. Đọc dọc một sợi chỉ là ôn lại cả cuốn sách theo một trục khác: cùng một ý tưởng hiện ra trong số học, logic, giải tích, xác suất và đại số tuyến tính, mỗi lần một bộ áo mới.
| Sợi chỉ | Ý chính | Số chương |
|---|---|---|
| S1. Bất biến qua biến đổi | Khi ta biến đổi một đối tượng, cái gì vẫn giữ nguyên? Cái giữ nguyên thường là cái "thật" hơn cách ta nhìn hay cách ta ghi nó. | 39 |
| S2. Thông tin và khả nghịch | Một biến đổi có thể đảo ngược được khi và chỉ khi nó không làm mất thông tin. Mất thông tin thì không có đường quay về. | 32 |
| S3. Thứ tự của biến đổi | Làm A rồi B có giống làm B rồi A không? Khi thứ tự không quan trọng ta gọi là giao hoán; khi nó quan trọng, cấu trúc trở nên phong phú hơn. | 23 |
| S4. Cục bộ và toàn cục | Điều đúng ở từng điểm nhỏ có đúng cho cả tổng thể không? Nhiều ý tưởng lớn là cách nối thông tin cục bộ thành kết luận toàn cục, hoặc chỉ ra khi nào không nối được. | 22 |
| S5. Rời rạc và liên tục | Đếm từng bước hay trượt liên tục? Nhiều khái niệm có một bản rời rạc và một bản liên tục, và việc đi qua lại giữa hai bản là một nguồn hiểu biết. | 18 |
| S6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc | Cùng một cấu trúc có thể được viết bằng ký hiệu, vẽ bằng hình, hay ghi thành bảng. Chọn biểu diễn tốt có thể biến bài khó thành bài dễ. | 42 |
| S7. Xấp xỉ và sai số | Hầu như không có gì đo được chính xác tuyệt đối. Toán học không bỏ qua sai số mà kiểm soát nó: sai bao nhiêu, và có thể làm sai số nhỏ tùy ý không. | 19 |
S1. Bất biến qua biến đổi¶
Khi ta biến đổi một đối tượng, cái gì vẫn giữ nguyên? Cái giữ nguyên thường là cái "thật" hơn cách ta nhìn hay cách ta ghi nó.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 39 chương.
Phần 0: Nhập môn
- Chương 1: đặt domino ở đâu thì số ô sẫm đã phủ vẫn bằng số ô sáng đã phủ (bàn cờ bị cắt góc); tổng số lần bắt tay luôn chẵn.
- Chương 2: nguyên lý thứ nguyên: một quy luật đúng phải bất biến khi đổi đơn vị đo (đơn vị là quy ước).
Phần I: Nền móng
- Chương 3: đồng nhất là giữ lại một điều bất biến (màu, số dư, vị trí kim giờ) và bỏ qua phần còn lại; cách tô màu bàn cờ ở Chương 1 là một phân hoạch theo tính chẵn lẻ của tổng số hàng và số cột.
- Chương 4: số lượng của một nhóm bất biến khi đổi thứ tự đếm.
- Chương 5: tổng và tích bất biến khi đổi thứ tự hay cách nhóm (giao hoán, kết hợp).
- Chương 7: nguyên lý giữ luật: khi mở rộng \(\mathbb{N}\) thành \(\mathbb{Z}\), các luật là cái được giữ bất biến, và chúng ép ra quy tắc dấu.
- Chương 8: mỗi bước của thuật toán Euclid giữ nguyên nhóm các ước chung; lớp đồng dư của tổng và tích không đổi khi thay đại diện.
- Chương 9: giữ các luật bất biến và cho phép chia cho 0 là hai mong muốn không thể cùng đạt (chia được cho 0 thì mọi số bằng 0).
- Chương 10: giá trị của phân số không đổi khi nhân cả tử và mẫu với cùng một số khác 0; giữ các luật bất biến ép ra công thức cộng và nhân phân số, và lần mở rộng này thành công.
- Chương 11: trong một số chính phương, mỗi số nguyên tố xuất hiện một số chẵn lần; tính chẵn lẻ của số thừa số 2 ngăn mọi phân số có bình phương bằng 2.
- Chương 12: nguyên lý giữ luật lần thứ ba: \(a^0 = 1\), \(a^{-n} = \frac{1}{a^n}\) và \(a^{\frac{1}{n}} = \sqrt[n]{a}\) đều bị luật cộng số mũ ép ra; \(0^0\) là chỗ các luật im lặng, phải chọn bằng quy ước.
- Chương 13: logarit dịch cấu trúc nhân thành cấu trúc cộng mà giữ nguyên các luật: tích thành tổng, 1 thành 0, nghịch đảo thành số đối; nhờ đó thước trượt nhân bằng cách cộng độ dài.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 16: tính chẵn lẻ thay đổi theo luật đơn giản khi cộng và nhân (lẻ cộng lẻ thành chẵn, lẻ nhân lẻ thành lẻ); riêng điều ấy đủ chứng minh "nếu \(n^2\) chẵn thì \(n\) chẵn".
- Chương 17: trong \(\sqrt2\) và bài "\(4a + 6b = 1\) vô nghiệm", mâu thuẫn đến từ tính chẵn lẻ.
- Chương 18: bất biến vòng lặp là một điều giữ nguyên qua mỗi lượt lặp; quy nạp là cách chứng minh nó thật sự giữ nguyên.
- Chương 20: đi từ \(a\) tới lớp \([a]\) là giữ lại cái bất biến và quên phần còn lại (lớp đồng dư theo 4 chỉ nhớ số dư); một phép toán trên các lớp chỉ có nghĩa khi kết quả không phụ thuộc vào đại diện: cộng và nhân thì được, "nhỏ hơn" thì không.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 23: dời gốc tọa độ (hay đổi chiều một trục) thì mọi con số tọa độ đổi, nhưng khoảng cách và mọi thứ thuộc về hình giữ nguyên; tọa độ là quy ước, hình dạng là cấu trúc.
- Chương 24: điểm bất động \(f(p) = p\) là giá trị không đổi qua biến đổi; với \(x \mapsto ax + b\) và \(\lvert a \rvert < 1\), phép lặp kéo mọi điểm xuất phát về nó, với \(\lvert a \rvert > 1\) thì đẩy ra xa; lặp \(1 + \frac1x\) dồn về tỉ số vàng.
- Chương 25: đường \(y = x\) là trục đối xứng giữa đồ thị của một hàm và đồ thị của hàm ngược; đồ thị của một hàm tự ngược (\(5 - x\), \(\frac1x\)) không đổi khi lật qua trục ấy.
- Chương 26: giải phương trình là biến đổi bộ lọc mà giữ bất biến tập nghiệm; bước tương đương giữ nó nguyên, bước hệ quả thì không và cần thử lại.
- Chương 27: hệ số góc là cái không đổi dọc một đường thẳng: đo bằng cặp điểm nào cũng ra cùng tỉ số \(\frac{\Delta y}{\Delta x}\), vì các tam giác đi ngang rồi đi đứng đồng dạng; tịnh tiến một đường thẳng không đổi hệ số góc (song song là cùng hệ số góc).
- Chương 28: lật qua trục \(x = p\) giữ nguyên parabol, \(f(p + t) = f(p - t)\); trong bài hàng rào, phép lật là đổi vai hai cạnh (\(x \mapsto 20 - x\)); hai nghiệm đối xứng qua trục nên trung bình cộng của chúng là \(-\frac{b}{2a}\); mọi parabol đồng dạng với nhau, chỉ khác cỡ và vị trí (bài C3).
- Chương 29: thời gian nhân đôi và chu kỳ bán rã không phụ thuộc thời điểm bắt đầu (Định lý 4): tăng trưởng mũ trông giống nhau ở mọi lúc, chỉ khác cỡ; tăng đều thì lần nhân đôi sau lâu hơn lần trước; vì thế chu kỳ bán rã là đặc điểm của chính chất phóng xạ.
- Chương 30: phép quay giữ nguyên khoảng cách, và chỉ riêng điều ấy ép ra công thức cộng \(\cos(a - b) = \cos a \cos b + \sin a \sin b\); điểm chạy mãi trên đường tròn nhưng khoảng cách tới tâm luôn bằng 1, tức \(\sin^2 t + \cos^2 t = 1\).
Phần IV: Giải tích
- Chương 36: tại một cực trị bên trong, \(f(c + h) = f(c) + 0 \cdot h + r(h)\): dịch chuyển nhỏ không làm đổi giá trị ở bậc nhất; "tốt nhất" nghĩa là tác động bậc nhất của mọi thay đổi nhỏ triệt tiêu (doanh thu biên bằng chi phí biên, góc tới bằng góc phản xạ).
- Chương 39: điểm cân bằng của một phương trình vi phân là trạng thái bất biến theo thời gian (bền như sức chứa \(K\) của mô hình logistic, không bền như 0); chu kỳ bán rã là một bất biến khác, không phụ thuộc lượng ban đầu.
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 40: một nhóm \(k\) người là cái bất biến khi hoán vị các thành viên; đếm tất cả các thứ tự rồi chia cho \(k!\) là đếm các lớp tương đương của Chương 3; xếp quanh bàn tròn chia cho số phép xoay (\(\frac{5!}{5} = 24\)); các chữ số giống nhau chia cho số cách đổi chỗ chúng (\(\frac{5!}{2!\,2!} = 30\)).
- Chương 41: phân phối đều là hệ quả của đối xứng: con xúc xắc cân đối không đổi khi đánh số lại các mặt, nên không mặt nào có xác suất khác mặt kia; khi đối xứng hỏng (xúc xắc lệch, 11 giá trị của tổng hai mặt) thì sự ngang nhau cũng hỏng; không xác suất nào tôn trọng được đối xứng tuyệt đối trên \(\mathbb{N}\).
- Chương 42: khi cập nhật theo một thông tin, tỉ lệ giữa các thế giới còn lại là bất biến, chỉ tổng được chia lại; đòi hỏi ấy ép ra đúng công thức \(P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}\) (Mệnh đề 2); độc lập là trường hợp tỉ lệ của \(A\) cũng bất biến khi biết \(B\).
- Chương 44: phương sai bất biến khi dời cả phân phối, \(\mathrm{Var}(X + b) = \mathrm{Var}(X)\), và chỉ nhân với \(a^2\) khi kéo giãn, như dời và kéo giãn đồ thị ở Chương 23; tổng các độ lệch có trọng số quanh kỳ vọng luôn bằng 0, và đó là định nghĩa của điểm cân bằng.
- Chương 46: hình chuông là điểm hút của phép "cộng nhiều thứ độc lập rồi co giãn lại": cộng các phân phối chuẩn độc lập lại được phân phối chuẩn (tích chập của hai mật độ \(N(0, 1)\) là mật độ \(N(0, 2)\)), và mọi phân phối có phương sai hữu hạn, cộng dồn đủ nhiều lần, bị kéo về nó (định lý giới hạn trung tâm); qua phép cộng chỉ kỳ vọng và phương sai sống sót; chuẩn hóa \(z = \frac{x - \mu}{\sigma}\) đưa mọi phân phối chuẩn về một phân phối duy nhất.
- Chương 47: hệ số tương quan không đổi khi đổi đơn vị hay gốc đo của từng đại lượng (chỉ đổi dấu khi một thang bị lật), vì nó là trung bình tích các điểm z; hiệp phương sai thì đổi theo đơn vị (đổi giờ sang phút nhân nó lên 60 lần).
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 49: xoay hai trục tọa độ thì danh sách số của một vector thay đổi, nhưng độ dài và góc giữa hai vector thì không (xoay cả hai cùng một góc giữ nguyên hiệu \(\alpha - \beta\), quay \(90^\circ\) giữ tích vô hướng 10 ở bài B8); một vector là cái bất biến khi tịnh tiến mũi tên (lớp tương đương của Chương 3).
- Chương 50: đổi cơ sở thì tọa độ đổi, nhưng số vector của một cơ sở thì không: số chiều là bất biến của không gian (mặt phẳng \(x + y + z = 0\) có vô số cơ sở, cơ sở nào cũng có đúng hai vector); trong mặt phẳng, hai vector là một cơ sở khi và chỉ khi \(ad - bc \neq 0\), con số sẽ thành định thức ở Chương 53.
- Chương 51: một biến đổi tuyến tính giữ gốc đứng yên, giữ đường thẳng thẳng, giữ song song và trung điểm (lưới bị biến dạng nhưng không bị uốn cong); phép quay còn giữ độ dài và góc; phép tịnh tiến và các biến đổi uốn cong lưới thì không tuyến tính.
- Chương 53: một biến đổi tuyến tính nhân mọi diện tích với cùng một số \(\lvert \det A \rvert\), dù hình ở đâu (mọi ô lưới thành bản sao của cùng một hình bình hành); phép quay và phép trượt có định thức 1 nên diện tích là bất biến của chúng; \(\det(AB) = \det(BA)\) dù \(AB \neq BA\): hệ số co giãn không nhớ thứ tự.
- Chương 55 (chương cốt lõi): hướng riêng là đường thẳng mà biến đổi giữ nguyên, trị riêng là hệ số kéo giãn trên đó (\(\begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}\) kéo \((1; 1)\) gấp ba và để yên \((1; -1)\)); trị riêng, vết và định thức không phụ thuộc cơ sở (\(A\) và \(P^{-1}AP\) có cùng phương trình đặc trưng); phân phối dừng của chuỗi Markov là vector bất biến qua một bước.
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 58: cân bằng Nash là điểm bất động của phép "mỗi người chuyển sang phản ứng tốt nhất" (Mệnh đề 4), trạng thái không đổi khi mọi người cùng cân nhắc lại; định lý Nash là một định lý điểm bất động; một quy ước xã hội (đi bên phải) là một cân bằng được chọn: quy ước tùy ý, còn tính tự duy trì của nó là cấu trúc, đúng sự phân biệt quy ước và cấu trúc của Chương 1.
- Chương 59: softmax không đổi khi cộng cùng một số vào mọi điểm (dùng để tính ổn định: softmax của \((1000; 999; 998)\) bằng softmax của \((2; 1; 0)\)) và giữ thứ tự các điểm; tìm cái không đổi vẫn là cách nhìn ra cấu trúc, từ lớp tương đương của Chương 3 tới cân bằng Nash của Chương 58.
S2. Thông tin và khả nghịch¶
Một biến đổi có thể đảo ngược được khi và chỉ khi nó không làm mất thông tin. Mất thông tin thì không có đường quay về.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 32 chương.
Phần I: Nền móng
- Chương 3: đi từ một đối tượng tới lớp tương đương của nó là cố ý làm mất thông tin (biết kim giờ chỉ số 3, không biết là 3 giờ hay 15 giờ).
- Chương 4: đổi cơ số không làm mất thông tin: dãy chữ số và con số xác định lẫn nhau.
- Chương 6 (chương gốc): khả nghịch khi và chỉ khi không dồn hai đầu vào về một đầu ra; phép trừ, phép chia là phép ngược; "nhân 0", làm tròn, lấy số dư mất thông tin; cặp (thương; số dư) giữ đủ thông tin; biến đổi khó tháo ngược dùng để bảo vệ mật khẩu.
- Chương 7: số đối làm phép cộng luôn tháo ngược được; bình phương làm mất thông tin về dấu (\(3^2 = (-3)^2\)).
- Chương 8: phân tích ra thừa số nguyên tố mô tả một số không mất thông tin, nhưng tách một tích lớn ra thừa số rất khó: khả nghịch về nguyên tắc khác với dễ tháo ngược trong thực tế.
- Chương 9: "nhân với 0" dồn mọi đầu vào về 0, mất sạch thông tin; đó là lý do sâu xa khiến phép chia cho 0 không tồn tại.
- Chương 10: trong \(\mathbb{Q}\), "nhân với \(y\)" tháo ngược được với mọi \(y \neq 0\) (nhân với số nghịch đảo); chia cho một phân số là nhân với nghịch đảo của nó.
- Chương 12: lũy thừa có hai phép ngược: biết số mũ, tìm cơ số (khai căn); biết cơ số, tìm số mũ (logarit, Chương 13).
- Chương 13: lũy thừa và logarit tháo ngược nhau, đồ thị đối xứng qua \(y = x\); cơ số 1 dồn mọi số mũ về một kết quả nên không có logarit; logarit của 0 và số âm không xác định.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 14: phép kéo theo chỉ đi một chiều: từ \(P \Rightarrow Q\) không suy ra \(Q \Rightarrow P\); biết kết luận đúng không cho biết gì về giả thiết (thẻ số 4 trong bài bốn tấm thẻ).
- Chương 17: phản chứng lần theo hệ quả của một giả sử tới điều không thể; chứng minh không xây dựng cho biết "có" nhưng làm mất thông tin về "cái gì".
- Chương 19: một tập con của tập \(n\) phần tử là \(n\) câu trả lời có hoặc không, tức một dãy \(n\) chữ số nhị phân, và hai cách ghi xác định lẫn nhau; chuyển một danh sách thành tập hợp là cố ý bỏ thông tin về thứ tự và số lần lặp; \(A \cup B = A \cup C\) không cho lại được \(B\), nhưng biết thêm \(A \cap B\) thì được.
- Chương 20: "khả nghịch" của Chương 6 được tách ra: đơn ánh là không mất thông tin, toàn ánh là không bỏ sót; một hàm có hàm ngược khi và chỉ khi nó là song ánh, và hàm ngược chỉ là đảo các cặp; một đơn ánh tháo ngược được trên tập ảnh của nó; từ tập 3 phần tử vào tập 2 phần tử mọi hàm đều mất thông tin (nguyên lý chuồng bồ câu).
- Chương 21: song ánh là thước đo cỡ duy nhất; khách sạn Hilbert là những đơn ánh không toàn ánh từ \(\mathbb{N}^*\) vào chính nó; lập luận đường chéo và định lý Cantor cho thấy mọi hàm từ \(\mathbb{N}\) vào \((0; 1)\), từ \(A\) vào \(\mathcal{P}(A)\), đều bỏ sót; mọi câu hữu hạn gộp lại chỉ chỉ ra được một phần đếm được của \(\mathbb{R}\).
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 22: nhiều đầu vào chung một đầu ra là mất thông tin (làm tròn xuống gộp cả một khoảng, bình phương gộp \(x\) với \(-x\)); một hàm tăng hay giảm là đơn ánh, nên không mất thông tin và tháo ngược được trên tập ảnh.
- Chương 25 (chương cốt lõi): có hàm ngược khi và chỉ khi không mất thông tin và không bỏ sót; tháo ngược được một phía cho đúng một nửa điều kiện (đơn ánh hay toàn ánh), và hai hàm tháo ngược hai phía thì trùng nhau nhờ tính kết hợp; phép thử đường thẳng nằm ngang; hạn chế miền để lấy lại khả năng tháo ngược (\(x^2\) và \(\sqrt{x}\)); logarit tháo ngược lũy thừa; hàm băm cố ý không tháo ngược được (nguyên lý chuồng bồ câu bảo đảm có va chạm).
- Chương 26: áp một đơn ánh lên hai vế giữ nguyên tập nghiệm; bình phương làm mất thông tin về dấu nên sinh nghiệm ngoại lai (đúng là nghiệm của \(f = -g\)); chia cho biểu thức có thể bằng 0 làm mất nghiệm; câu hỏi "đầu vào nào cho ra \(c\)" luôn có câu trả lời là một tập, và hàm ngược là trường hợp tập ấy luôn có một phần tử.
- Chương 28: dấu \(\pm\) trong công thức nghiệm là thông tin về dấu mà phép bình phương đã làm mất: biết \((2ax + b)^2\) thì chỉ biết \(2ax + b\) sai khác một dấu, nên phải giữ cả hai khả năng.
- Chương 29: tháo ngược "tăng 50%" là nhân với \(\frac23\), không phải "giảm 50%"; tăng rồi giảm cùng một phần trăm luôn làm giảm; logarit tháo ngược hàm mũ để trả lời câu hỏi "bao lâu".
- Chương 30: \(\sin\) dồn vô số đầu vào về một đầu ra, nên chỉ tháo ngược được sau khi hạn chế về \(\left[-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2}\right]\) (arcsin); biết \(\sin t\) chưa biết \(t\), và phải biết thêm góc phần tư mới suy ra được \(\cos t\).
Phần IV: Giải tích
- Chương 38: đạo hàm và tích phân là cặp biến đổi ngược nhau nhưng không đối xứng: \(\left(\int_a^x f\right)' = f\) đúng hoàn toàn, còn \(\int_a^x F' = F(x) - F(a)\) mất hằng số; nguyên hàm có \(+\,C\), và muốn tìm lại \(C\) phải có thêm một điều kiện, như vị trí lúc bắt đầu (giữ lời hẹn ở bài A5 của Chương 34); đồng hồ tốc độ kể lại cả chuyến đi, trừ số chỉ ban đầu của đồng hồ quãng đường.
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 42: thông tin là thứ loại bỏ thế giới; điều kiện hóa vứt bỏ mọi thế giới ngoài \(B\) và không lấy lại được chúng; cùng một cảnh tượng (cửa mở ra một con dê) mang thông tin khác nhau tùy cách nó được tạo ra (người dẫn biết hay không biết xe ở đâu: \(\frac23\) hay \(\frac12\)); độc lập là khi thông tin \(B\) loại đi cùng một tỉ lệ trọng số trong \(A\) và ngoài \(A\), nên không làm đổi xác suất của \(A\).
- Chương 43: bằng chứng là thông tin, và tỉ số độ hợp lý đo lượng thông tin ấy đối với một giả thuyết (bằng 1 thì không nói gì, bằng 0 thì loại hẳn giả thuyết, như một lần sấp loại đồng xu hai mặt ngửa); niềm tin 0 hoặc 1 là trạng thái đã mất khả năng học, vì không bằng chứng nào đổi được nó; bằng chứng không độc lập có điều kiện (chạy lại máy trên cùng mẫu máu) không mang thêm thông tin, và nhân nó thêm lần nữa là đếm hai lần.
- Chương 48: mọi con số tóm tắt (tỉ lệ, trung bình, giá trị p) là một hàm nhiều-một từ các bộ dữ liệu, như "mất thông tin" của Chương 6; mỗi ngụy biện thống kê là một phần thông tin đã mất quay lại làm sai kết luận: cơ cấu nhóm (Simpson), số câu hỏi đã đặt (so sánh nhiều lần), những dữ liệu không lọt vào mẫu (thiên lệch sống sót, thiên lệch chọn mẫu), hình dạng dữ liệu (trung bình và trung vị).
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 50: một vector phụ thuộc tuyến tính là thông tin dư thừa, bỏ đi mà bao tuyến tính không đổi (\((7; 8; 9) = 2(4; 5; 6) - (1; 2; 3)\)); một cơ sở là cách mô tả không dư, không thiếu: tọa độ theo cơ sở tồn tại và duy nhất, nên đi qua lại giữa vector và danh sách tọa độ không mất thông tin.
- Chương 51: phép chiếu lên trục hoành dồn cả đường thẳng đứng \(x = 2\) vào một điểm, mất thông tin về tung độ và không tháo ngược được; một biến đổi tuyến tính gộp hai điểm khác nhau khi và chỉ khi nó dồn một vector khác không vào gốc (bài C1: mất ở một chỗ là mất ở mọi chỗ); hẹn Chương 53, 54.
- Chương 52: \(P_y P_x = 0\) dù cả hai phép chiếu đều khác 0 (mỗi phép xóa một tọa độ, qua cả hai thì không còn gì), và \(N^2 = 0\) với \(N = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\); \(P_x B = P_x C\) với \(B \neq C\) vì \(P_x\) xóa đúng chỗ \(B\) và \(C\) khác nhau, nên luật giản ước của Chương 9 chỉ còn đúng với thừa số không làm mất thông tin; hẹn Chương 54.
- Chương 53: định thức bằng 0 khi và chỉ khi hai cột phụ thuộc tuyến tính, tức mặt phẳng bị ép dẹt vào một đường thẳng hay một điểm và vô số điểm dồn vào một (ma trận suy biến); định thức khác 0 là điều kiện cần để tháo ngược được, hẹn Chương 54 cho điều kiện đủ; định thức nhỏ chưa chắc là gần mất thông tin (\(0{,}1 \cdot I\) chỉ thu nhỏ đều).
- Chương 54 (chương cốt lõi): hạt nhân là chính xác phần thông tin bị mất, hai đầu vào cho cùng đầu ra khi và chỉ khi hiệu của chúng thuộc hạt nhân; tập nghiệm của \(Ax = b\) là một nghiệm cộng với hạt nhân; với ma trận vuông, khả nghịch, định thức khác 0, hạt nhân chỉ gồm 0, và hệ luôn có đúng một nghiệm là bốn cách nói cùng một điều (sổ bán vé với hai giá khác nhau tháo ngược được, với một giá chung thì không); định lý hạng và hạt nhân là bảng cân đối thông tin; phép biến đổi hàng tháo ngược được nên giữ tập nghiệm; ma trận \(2 \times 3\) không có nghịch đảo hai phía, nhìn từ trên xuống chỉ tháo ngược được một phía.
- Chương 55: trị riêng 0 chính là hạt nhân; ma trận suy biến khi và chỉ khi 0 là một trị riêng; và tìm trị riêng là tìm \(\lambda\) để \(A - \lambda I\) mất thông tin.
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 57: thông tin có giá và giá ấy đo được: với bảng mang ô, dự báo hoàn hảo đáng \(1{,}8\) điểm, một ứng dụng giả định (độ nhạy \(0{,}8\), báo nhầm \(0{,}2\)) đáng \(1{,}02\) điểm qua định lý Bayes; giá trị kỳ vọng của thông tin hoàn hảo không bao giờ âm (người biết trước luôn có thể làm như người không biết), và thông tin chỉ có giá khi nó có thể làm đổi hành động; một xét nghiệm giả định đáng \(2{,}7\) điểm so với 9 điểm của thông tin hoàn hảo.
- Chương 59: một mô hình nén rất nhiều văn bản vào các tham số, và nén thì mất thông tin; độ ngạc nhiên \(-\ln p\) đo lượng thông tin của một biến cố, cộng được với biến cố độc lập; mô hình chỉ cho xác suất của văn bản tiếp theo, không có bước nào kiểm tra sự thật, nên câu trả lời trôi chảy vẫn có thể sai.
S3. Thứ tự của biến đổi¶
Làm A rồi B có giống làm B rồi A không? Khi thứ tự không quan trọng ta gọi là giao hoán; khi nó quan trọng, cấu trúc trở nên phong phú hơn.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 23 chương.
Phần I: Nền móng
- Chương 5: cộng và nhân giao hoán, kết hợp (vì gộp nhóm và xoay lưới); mang tất và đi giày, phép trừ, lũy thừa thì không; thứ tự thực hiện phép tính là quy ước viết.
- Chương 6: tháo ngược một chuỗi việc phải đi theo thứ tự ngược (tháo giày trước, tháo tất sau); "nhân 4 rồi cộng 7" khác "cộng 7 rồi nhân 4".
- Chương 12: lũy thừa không giao hoán, không kết hợp; cách đọc \(2^{3^2}\) từ trên xuống là một quy ước sinh ra từ chính sự không kết hợp ấy.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 14: "và", "hoặc" giao hoán; phép kéo theo thì không: \(P \Rightarrow Q\) và mệnh đề đảo \(Q \Rightarrow P\) là hai câu khác nhau.
- Chương 15: thứ tự lượng từ: \(\forall x\, \exists y\) khác \(\exists y\, \forall x\); trong trò chơi thách và đáp, thứ tự lượng từ là thứ tự nước đi, và người đi sau có lợi thế.
- Chương 16: một chứng minh có hướng, đi xuôi từ giả thiết tới kết luận; đi ngược từ kết luận chỉ là cách tìm lời giải, trừ khi mọi bước đều lật lại được.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 23: dời lên rồi kéo giãn khác kéo giãn rồi dời lên (\(3x^2 + 3\) và \(3x^2 + 1\)); nhưng dời ngang và kéo giãn theo chiều đứng thì đổi chỗ được, vì một tác động lên đầu vào, một tác động lên đầu ra.
- Chương 24 (chương gốc): hợp hàm \(g \circ f\) nói chung khác \(f \circ g\) ("nhân 3 rồi cộng 5" khác "cộng 5 rồi nhân 3"), nhưng luôn kết hợp: thứ tự quan trọng, cách nhóm thì không; bài B7 Chương 23 chính là tính kết hợp; ký hiệu \(g \circ f\) đọc từ phải sang trái.
- Chương 25: tháo ngược một dây chuyền phải đi theo thứ tự ngược, \((g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}\) (tất và giày của Chương 6, nay có chứng minh bằng tính kết hợp).
- Chương 30: quay một góc \(a\) rồi một góc \(b\) là quay một góc \(a + b\), theo thứ tự nào cũng vậy: các phép quay quanh một điểm trong mặt phẳng giao hoán, và công thức cộng là tọa độ của phép quay hợp; trong không gian ba chiều, quay quanh hai trục khác nhau thì thứ tự có quan trọng (Phần VI).
Phần IV: Giải tích
- Chương 32: định nghĩa giới hạn là \(\forall \varepsilon\ \exists \delta\); đổi thành \(\exists \delta\ \forall \varepsilon\) thì câu nói \(f\) là hằng gần \(a\) (trừ có thể tại \(a\)); thứ tự lượng từ là thứ tự nước đi trong trò chơi thách và đáp, và \(\delta\) được phép phụ thuộc vào \(\varepsilon\) vì được chọn sau.
- Chương 35: quy tắc hợp giữ thứ tự của dây chuyền, đạo hàm của khâu ngoài tính tại giá trị của khâu trong; đổi thứ tự các khâu thì đổi đạo hàm (\(\sin(x^2)\) cho \(2x\cos(x^2)\), \((\sin x)^2\) cho \(2\sin x\cos x\)), và "hợp các đạo hàm" \(\cos 2x\) sai cả dấu tại \(x = 1\).
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 40: "thứ tự có quan trọng không" tách chỉnh hợp khỏi tổ hợp, mã PIN khỏi một nhóm người, và quyết định có chia cho \(k!\) hay không (\(10 \cdot 9 \cdot 8 = 720\) cách phân ba chức, nhưng chỉ 120 nhóm ba người); ổ khóa số mở bằng một dãy có thứ tự dù tiếng Anh gọi là "combination lock".
- Chương 42: \(P(A \mid B)\) và \(P(B \mid A)\) đổi vai điều kiện và điều được hỏi, và nói hai điều khác hẳn nhau, như mệnh đề kéo theo và mệnh đề đảo của Chương 14 (\(P(\text{lỗi} \mid C) = 0{,}03\) còn \(P(C \mid \text{lỗi}) = \frac{6}{17}\)); công thức nhân đi theo thứ tự các bước trên cây xác suất, mỗi nhánh là xác suất khi biết các bước trước.
- Chương 43: định lý Bayes đảo chiều điều kiện, từ \(P(E \mid H)\) (cơ chế sinh bằng chứng) sang \(P(H \mid E)\) (điều cần để quyết định); nhầm hai chiều là ngụy biện công tố viên, tức mệnh đề đảo của Chương 14 ở dạng xác suất (\(\frac{1}{10.000}\) người vô tội khớp dấu vết, nhưng bị cáo khớp dấu vết chỉ có tội với xác suất khoảng \(\frac{1}{21}\)); ngược lại, thứ tự của các bằng chứng không quan trọng: cập nhật theo \(E_1\) rồi \(E_2\), theo \(E_2\) rồi \(E_1\), hay một lần theo \(E_1 \cap E_2\) đều như nhau (bài C1), và với độc lập có điều kiện thì chỉ là nhân các tỉ số độ hợp lý, một phép giao hoán.
- Chương 47: tương quan đối xứng (\(r\) của \(x\) với \(y\) bằng \(r\) của \(y\) với \(x\)) nên không cho biết chiều của mũi tên nhân quả; nhân quả ngược là đảo chiều mũi tên; đường hồi quy của \(y\) theo \(x\) khác đường hồi quy của \(x\) theo \(y\) (hệ số góc \(0{,}9\) so với \(\frac{1}{0{,}9}\) ở bài B3), trùng nhau chỉ khi \(\lvert r \rvert = 1\).
- Chương 48: giá trị p là \(P(\text{dữ liệu} \mid H_0)\), không phải \(P(H_0 \mid \text{dữ liệu})\); với tiên nghiệm 99% đồng xu cân đối, 60 lần ngửa trong 100 lần (giá trị p một phía khoảng \(0{,}028\)) vẫn chỉ cho khoảng 7% khả năng đồng xu lệch: cái bẫy đổi chiều điều kiện của Chương 43 trong bộ áo mới.
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 49: cộng vector giao hoán, đi \(a\) rồi \(b\) hay \(b\) rồi \(a\) đều tới đỉnh thứ tư của hình bình hành; hẹn Chương 51 với những phép biến đổi vector không giao hoán.
- Chương 52 (chương cốt lõi): nhân ma trận là hợp biến đổi, nên thừa hưởng đúng hai tính chất của hợp hàm ở Chương 24: không giao hoán (quay \(90^\circ\) rồi trượt cho \(\begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), trượt rồi quay cho \(\begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\)) nhưng kết hợp, chứng minh qua hợp hàm mà không cần tính; \(BA\) đọc từ phải sang trái như \(g \circ f\); các phép quay trong mặt phẳng giao hoán, còn trong không gian quay quanh hai trục khác nhau thì không (bài B12, trả lời lời hẹn của Chương 30); \((A + B)^2 = A^2 + AB + BA + B^2\); trả lời lời hẹn "nhân ma trận ở Phần VI" của Chương 5; hẹn Chương 54 với \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\).
- Chương 53: định thức biến tích ma trận (không giao hoán) thành tích các số (giao hoán), \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\), nên quên mất thứ tự; đổi thứ tự hai cột thì định thức đổi dấu: thứ tự của hai vector là định hướng.
- Chương 54: \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\), tất và giày lần thứ ba (sau Chương 6 và Chương 25); từ \(AX = B\) phải nhân \(A^{-1}\) vào bên trái, từ \(XA = B\) vào bên phải, nên không có "phép chia cho ma trận".
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 58: ai đi trước thay đổi kết quả: trong đoán đồng xu người đi sau thấy nước đi trước thì luôn thắng, trong trò chơi phối hợp người đi trước chọn được cân bằng mình thích; trò chơi tuần tự giải bằng quy nạp lùi, loại bỏ lời đe dọa không đáng tin (hãng cũ dọa chiến tranh giá nhưng khi hãng mới đã vào thì chia sẻ có lợi hơn); thứ tự nước đi là một phần của luật chơi, như lượng từ trong trò chơi thách và đáp của Chương 15.
- Chương 59: mạng nơ-ron là hợp của nhiều tầng, và hợp hàm không giao hoán; lan truyền ngược nhân các đạo hàm cục bộ theo thứ tự ngược với chiều thuận (Mệnh đề 7), như tháo giày trước khi tháo tất.
S4. Cục bộ và toàn cục¶
Điều đúng ở từng điểm nhỏ có đúng cho cả tổng thể không? Nhiều ý tưởng lớn là cách nối thông tin cục bộ thành kết luận toàn cục, hoặc chỉ ra khi nào không nối được.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 22 chương.
Phần I: Nền móng
- Chương 9: ở gần 0, \(1 : x\) hành xử khác hẳn mọi chỗ khác (vọt lên, lao xuống); hai dạng \(0 : 0\) có "giá trị gần đó" khác nhau; báo trước giới hạn.
- Chương 10: nghịch lý Simpson: một bên hơn ở từng nhóm nhưng thua khi gộp các nhóm; tỉ lệ khi gộp là \(\frac{a + c}{b + d}\), nằm giữa hai tỉ lệ riêng và nghiêng về nhóm đông hơn.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 15: "mỗi \(x\) có một ngưỡng riêng" (\(\forall x\, \exists M\), luôn đúng) khác "một ngưỡng chung cho mọi \(x\)" (\(\exists M\, \forall x\), bị chặn); chuẩn bị cho giới hạn và liên tục.
- Chương 17: nguyên lý chuồng bồ câu đi từ một phép đếm tổng thể tới kết luận về một hộp riêng lẻ, mà không chỉ ra hộp nào (năm điểm trong hình vuông, cùng tháng sinh).
- Chương 18: bước quy nạp chỉ nói về hai số liền nhau, vậy mà cùng bước cơ sở cho kết luận về mọi số; chuyện "mọi con ngựa cùng màu" cho thấy một mắt xích cục bộ hỏng là đủ phá kết luận toàn cục.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 27: với đường thẳng, hệ số góc đo ở một chỗ quyết định cả đường; với đường cong trơn như \(y = x^2\), nhìn đủ gần thì gần như thẳng (hệ số góc cát tuyến \(2 + h\) dồn về 2) mà nhìn xa thì cong rõ; báo trước đạo hàm ở Phần IV.
Phần IV: Giải tích
- Chương 31: giới hạn tại \(a\) chỉ quan tâm những gì xảy ra gần \(a\) và bỏ qua chính điểm \(a\) (đồ thị có lỗ, giá trị bị sửa thành 100 không làm đổi giới hạn); "với mọi sai số, có một ngưỡng" là họ hàng của cặp "ngưỡng riêng, ngưỡng chung" ở Chương 15.
- Chương 32: định nghĩa epsilon–delta chỉ nói về một cửa sổ quanh \(a\); lời đáp \(\delta\) phụ thuộc cả \(\varepsilon\) lẫn điểm \(a\) (với \(x^2\), gần \(a = 100\) cần cửa sổ hẹp hơn gần \(a = 3\)), nên thông tin cục bộ ở một điểm không tự thành thông tin chung cho mọi điểm.
- Chương 33: liên tục là tính chất tại từng điểm ("không có bất ngờ cục bộ"), vậy mà định lý giá trị trung gian rút ra kết luận về cả đoạn; hai điểm đối xứng qua tâm trên một đường tròn có cùng nhiệt độ, chỉ từ giả thiết nhiệt độ liên tục; một đoạn liên tục tự biến vào chính nó có điểm bất động.
- Chương 34: \(f'(a)\) chỉ phụ thuộc vào giá trị của \(f\) trong một khoảng nhỏ tùy ý quanh \(a\) (hai hàm trùng nhau gần \(a\) có cùng đạo hàm tại \(a\)); gom đạo hàm tại mọi điểm thành hàm \(f'\) thì được một đối tượng toàn cục, và dấu của \(f'\) dường như quyết định \(f\) đi lên hay đi xuống trên cả khoảng (Chương 36 sẽ chứng minh).
- Chương 36: định lý Fermat chỉ dùng thông tin cục bộ nên không phân biệt đỉnh đồi với đỉnh núi, phải so mọi ứng viên kể cả đầu mút (\(x^3 - 3x\) trên \([-2; 3]\) lớn nhất ở rìa); định lý giá trị trung bình là cây cầu giữa tốc độ trung bình trên cả đoạn và \(f'(c)\) tại một điểm, và cho hệ quả "\(f' > 0\) thì \(f\) tăng" (giữ lời hẹn của Chương 34); tính lồi khiến điểm có \(f' = 0\) là đáy thấp nhất.
- Chương 37: mỗi hình chữ nhật trong tổng Riemann chỉ dùng giá trị của \(f\) tại một điểm trong một đoạn con ngắn; tích phân cộng vô số mẩu thông tin cục bộ ấy thành một số toàn cục (quãng đường, thể tích hình nón, lượng nước, độ dài đường tròn).
- Chương 38: định lý cơ bản nối thông tin cục bộ (độ dốc tại từng điểm) với tổng toàn cục (diện tích): biết một nguyên hàm tại hai đầu mút là biết cả diện tích; hàm tích lũy tăng với tốc độ bằng chiều cao hiện tại của đồ thị.
- Chương 39: phương trình vi phân là một quy luật cục bộ (thay đổi tức thời tại mỗi trạng thái); cộng với điều kiện ban đầu, nó thường xác định cả quỹ đạo (bài C2 là một ngoại lệ); chỉ xét dấu vế phải quanh các điểm cân bằng là biết dáng điệu toàn cục của mọi nghiệm logistic.
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 45: cá thể bất định, tập thể ổn định: mỗi lần tung, mỗi ván cược, mỗi hợp đồng bảo hiểm là bất định, còn trung bình của rất nhiều lần thì gần như đoán trước được (độ lệch chuẩn \(\frac{\sigma}{\sqrt n}\)); sòng bạc sống ở tầng toàn cục, người chơi sống ở tầng cục bộ, và với lợi thế nhà cái \(\frac{1}{37}\), kỳ vọng thua vượt một độ lệch chuẩn từ ván thứ 46.656; sự ổn định của tập thể không phải một lực kéo từng cá thể về trung bình (không có sự bù trừ), chỉ là hệ quả của việc các sai lệch độc lập không cộng dồn thẳng hàng.
- Chương 46: vô số ảnh hưởng nhỏ, cục bộ, độc lập tạo ra một hình dạng toàn cục (hình chuông) không phụ thuộc vào chi tiết của từng ảnh hưởng; mỗi viên bi của bảng Galton đi một đường riêng không đoán trước được, còn cả đống bi thì xếp thành hình chuông.
- Chương 48: nghịch lý Simpson trở lại (sau Chương 10): hãng A giao đúng giờ tốt hơn ở từng khu vực nhưng kém hơn khi gộp, vì tỉ lệ gộp là trung bình có trọng số với cơ cấu khác nhau; cùng cơ cấu thì không thể đảo chiều (Mệnh đề 2); nên tin kết luận cục bộ hay toàn cục tùy biến chia nhóm là biến gây nhiễu hay biến trung gian.
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 55: hành vi lâu dài của một quá trình lặp do trị riêng lớn nhất quyết định (Mệnh đề 6): \(\frac{F_{n+1}}{F_n} \to \varphi\) (công thức Binet), thời tiết giả định tiến về phân phối dừng \(\left(\frac56; \frac16\right)\) với khoảng cách nhỏ đi \(0{,}4\) lần mỗi ngày, \(A^n(1; 0)\) quay dần về hướng \((1; 1)\); một bước (cục bộ) quyết định tương lai xa (toàn cục); ý tưởng ban đầu của PageRank.
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 56 (chương cốt lõi của Phần VII cho sợi chỉ này): gradient là thông tin thuần cục bộ, chỉ hướng dốc nhất ngay dưới chân; hạ gradient nhờ nó mà đi xuống nhưng mắc kẹt ở đáy hố gần nhất (\(x^4 - 4x^2 + x\) từ \(x = 1\) dừng ở \(x \approx 1{,}35\) thay vì \(x \approx -1{,}47\)); kết luận toàn cục cần cấu trúc thêm: cái bát lồi, đa giác lồi của quy hoạch tuyến tính; kiểm tra theo mọi đường thẳng qua một điểm vẫn chưa đủ để biết nó là cực tiểu (bài C3).
- Chương 57: làm lớn nhất kỳ vọng tiền của từng ván (đặt cả vốn) phá hủy vốn về lâu dài; điều cần làm lớn nhất cho cả chuỗi ván là kỳ vọng của logarit (tiêu chí Kelly, \(f = 0{,}2\) khi thắng 60% với cược một ăn một; đặt \(0{,}4\) thì vốn teo dần dù mỗi ván có lợi), và luật số lớn nối hai tầm nhìn; cây quyết định giải bằng quy nạp lùi: lựa chọn tốt ở từng nút ghép thành chiến lược tốt cho cả cây.
- Chương 58: hợp lý cục bộ (từng người) dẫn tới thiệt hại toàn cục (song đề tù nhân: cả hai khai, mỗi người 5 năm thay vì 1 năm; cạnh tranh giá dừng ở cân bằng thấp); khi trò chơi lặp lại với xác suất tiếp tục \(\delta \geq \frac15\), lợi ích dài hạn làm hợp tác thành lựa chọn hợp lý cho từng người.
- Chương 59: hạ gradient chỉ nhìn độ dốc dưới chân mà huấn luyện được những mô hình khổng lồ, nhưng không bảo đảm tới đáy sâu nhất; khớp hoàn hảo từng điểm dữ liệu đã học (cục bộ) không có nghĩa là đoán tốt trên dữ liệu mới (toàn cục): đa thức bậc 5 qua đúng sáu điểm đoán \(-2{,}4\) tại \(x = 6\), đường thẳng đoán \(7{,}0\).
S5. Rời rạc và liên tục¶
Đếm từng bước hay trượt liên tục? Nhiều khái niệm có một bản rời rạc và một bản liên tục, và việc đi qua lại giữa hai bản là một nguồn hiểu biết.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 18 chương.
Phần I: Nền móng
- Chương 4: đếm là công cụ của thế giới rời rạc (vật tách biệt, bền vững); nước và thời gian thì phải đo, sẽ cần những con số mới.
- Chương 11: phân số dày đặc nhưng có lỗ (như \(\sqrt{2}\)); số thực lấp các lỗ, trục số thực liền mạch; dãy khoảng lồng nhau nối những bước rời rạc (chia đôi, viết thêm chữ số) với một điểm của đường thẳng liên tục.
- Chương 12: số mũ bắt đầu là một số đếm (bao nhiêu thừa số), rồi được mở rộng tới số nguyên, phân số, và qua dãy khoảng lồng nhau tới mọi số thực.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 18: quy nạp là công cụ đặc trưng của thế giới rời rạc: nó cần một bước "kế tiếp", mà các số tự nhiên có và các số thực không có; nó là mặt logic của việc đếm.
- Chương 19: tập hữu hạn liệt kê được và có \(2^n\) tập con; tập vô hạn chỉ cho được bằng tính chất (dấu ba chấm chỉ là gợi ý); các khoảng trên trục số là tập vô hạn liền một dải, phép toán trên chúng chỉ cần canh các đầu mút.
- Chương 21: ở tầng sâu nhất, rời rạc và liên tục khác nhau về cỡ: \(\mathbb{N}\), \(\mathbb{Z}\) và cả \(\mathbb{Q}\) (dù dày đặc) đều đếm được, còn \(\mathbb{R}\) thì không (lập luận đường chéo); những lỗ hổng mà \(\mathbb{Q}\) để trống nhiều hơn hẳn những điểm nó có; khoảng \((0; 1)\) cùng cỡ với cả trục số.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 22: bảng số liệu là rời rạc, quy luật thì liền; nội suy là bước nhảy từ rời rạc sang liên tục và luôn là một giả định; hàm làm tròn xuống đi theo chiều ngược lại, từ trục số liền mạch về các bậc rời rạc.
- Chương 28: bảng sai phân là phiên bản rời rạc của "tốc độ thay đổi của tốc độ thay đổi": sai phân không đổi là tuyến tính, sai phân bậc hai không đổi và khác 0 là bậc hai, dấu của nó cho biết đồ thị cong lên hay cong xuống; bảng chỉ thấy các điểm có trong bảng (\(x^2 + (x - \lfloor x \rfloor)\) trùng \(x^2\) tại mọi số nguyên); báo trước Phần IV.
- Chương 29: ghép lãi mỗi năm, mỗi tháng, mỗi ngày, rồi liên tục; \(\left(1 + \frac1n\right)^n\) dồn về số \(e\), và ghép liên tục với lãi suất \(x\) cho \(e^x\); số mũ đi từ số tự nhiên tới mọi số thực nhờ khoảng lồng nhau và bất đẳng thức Bernoulli.
Phần IV: Giải tích
- Chương 31: vô số bước rời rạc cho một giá trị (các chặng của Zeno, các chữ số của \(0{,}999\ldots\), các lần ghép lãi dồn về \(e\)); tốc độ tại một thời điểm, khái niệm của thế giới liên tục, được tiếp cận qua những khoảng thời gian rời rạc ngày càng ngắn.
- Chương 33: bước nhảy là dấu vết của sự rời rạc hóa (làm tròn xuống, cước tính tròn theo km, thuế tính trên toàn bộ thu nhập); phương pháp chia đôi làm chiều ngược lại, một dãy bước rời rạc chỉ ra một điểm của trục số liền mạch.
- Chương 37: tích phân là giới hạn của những tổng rời rạc (hình chữ nhật, lát cắt, dây cung); công thức tổng rời rạc \(\sum k\) của Chương 18 và \(\sum k^2\) (suy từ bài B3 của Chương 18) thành diện tích tam giác và mảnh parabol \(\int_0^1 x^2\,dx = \frac13\), và \(\frac13\) ấy là hệ số trong thể tích hình nón; độ dài đường tròn là giới hạn chu vi các đa giác nội tiếp.
- Chương 38: bản rời rạc của định lý cơ bản là tổng lồng nhau \(F(b) - F(a) = \sum \big(F(x_k) - F(x_{k - 1})\big)\); với định lý giá trị trung bình trên từng đoạn con, tổng ấy đúng bằng một tổng Riemann của \(F'\) với mọi cách chia, nên chuyển qua giới hạn là được tích phân (bài C1).
- Chương 39: ghép lãi từng kỳ là đi từng bước Euler theo quy luật \(y' = ky\), ghép lãi liên tục là nghiệm của phương trình vi phân, và \(\left(1 + \frac1n\right)^n \to e\) là giới hạn của các bước ấy; với \(y' = f(t)\), các bước Euler chính là tổng trái của Chương 37.
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 44: kỳ vọng của một biến rời rạc là một tổng, có thể là tổng vô hạn (thời gian chờ \(\frac1p\) là tổng một cấp số nhân; nghịch lý St. Petersburg là một tổng không hữu hạn); khi giá trị lấp đầy một khoảng (Chương 46), tổng sẽ thành tích phân như ở Chương 37.
- Chương 46: phân phối nhị thức rời rạc tiến về phân phối chuẩn liên tục (de Moivre và Laplace); xác suất của biến liên tục là diện tích dưới hàm mật độ, và mỗi giá trị riêng lẻ có xác suất 0; các cột rộng 1 của tổng xúc xắc và bảng Galton là tổng Riemann cho diện tích dưới đường chuông; kỳ vọng và phương sai trở thành tích phân (suy rộng) trên cả trục số.
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 53: hệ số co giãn của một ô vuông trở thành hệ số của mọi hình nhờ lấp hình bằng các ô ngày càng nhỏ, như tổng Riemann của Chương 37 (hình tròn diện tích \(\pi\) thành hình bầu dục diện tích \(5\pi\)).
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 59: token là rời rạc, vector từ và xác suất là liên tục; mô hình biến văn bản rời rạc thành vector liên tục, tính toán liên tục, rồi lấy mẫu trở lại một token rời rạc; đạo hàm (liên tục) là thứ cho phép học từ dữ liệu (rời rạc).
S6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc¶
Cùng một cấu trúc có thể được viết bằng ký hiệu, vẽ bằng hình, hay ghi thành bảng. Chọn biểu diễn tốt có thể biến bài khó thành bài dễ.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 42 chương.
Phần 0: Nhập môn
- Chương 1: tổng các số lẻ là các lớp chữ L, là dãy số, là công thức, và được chứng minh theo hai cách (bằng hình, bằng ghép cặp); \(2 + 3 = 5\) viết bằng số La Mã và trong hệ nhị phân.
- Chương 2: hằng đẳng thức \((a + b)^2 = a^2 + 2ab + b^2\) vừa là phép tính vừa là hình vuông cắt bốn mảnh.
Phần I: Nền móng
- Chương 3: một lớp tương đương có nhiều đại diện (\([2] = [5] = [17]\)); quan hệ tương đương và phân hoạch là hai mặt của cùng một cấu trúc.
- Chương 4: một số, nhiều cách viết: \(45 = 101101_2 = \mathrm{XLV}\); hệ ghi số là quy ước bó nhóm.
- Chương 5: phép nhân là cộng lặp, lưới, diện tích, hình hộp; mỗi biểu diễn làm hiển nhiên một luật; thuật toán nhân theo cột là ghi chép của mô hình diện tích.
- Chương 7: số âm là vị trí, bước đi, khoản nợ, phép lật qua 0; mỗi mô hình giải thích một phần (tiền nợ không giải thích được âm nhân âm).
- Chương 8: chia hết là xếp được hình chữ nhật; thuật toán Euclid là cắt hình vuông; các ước của 360 là các ô của một hình hộp \(4 \times 3 \times 2\).
- Chương 10: phân số là phần của cái bánh, đáp án của phép chia, điểm trên trục số, lớp các cặp số, đường thẳng qua gốc; tích hai phân số là một diện tích.
- Chương 11: \(0{,}999\ldots\) và 1 là hai cách viết của một số; \(\sqrt{2}\) là cạnh của hình vuông diện tích 2, điểm dựng bằng compa, số thập phân không tuần hoàn, điểm chung của một dãy khoảng lồng nhau; phân số chính là số thập phân hữu hạn hoặc tuần hoàn.
- Chương 13: thang logarit: cùng một số liệu tăng theo tỉ lệ cố định là đường cong vọt lên trên thang tuyến tính và đường thẳng trên thang logarit; logarit là đếm số lần nhân đôi, đếm chữ số, độ dài trên thước trượt.
Phần II: Logic và chứng minh
- Chương 14: một phép nối là câu chữ, bảng chân trị, mạch điện (nối tiếp là "và", song song là "hoặc"), hay các vùng lồng nhau (vùng nhỏ trong vùng lớn là "kéo theo").
- Chương 15: "mọi" là một phép "và" khổng lồ, "có một" là một phép "hoặc" khổng lồ; trên lưới tô màu, \(\forall x\, \exists y\) là "mỗi hàng có một ô", \(\exists y\, \forall x\) là "có một cột tô kín".
- Chương 16: số lẻ là "cặp cộng một" và là \(2k + 1\); tích hai số lẻ là một lưới và một khai triển; bất đẳng thức trung bình cộng và trung bình nhân là một dòng tính và là bốn hình chữ nhật trong một hình vuông.
- Chương 18: số cách lát bảng \(2 \times n\) bằng domino chính là dãy Fibonacci; tổng \(1 + \dots + n\) là một công thức và là nửa hình chữ nhật \(n \times (n + 1)\).
- Chương 19: logic và tập hợp là một cấu trúc nhìn từ hai phía ("hoặc", "và", "không", "kéo theo" là hợp, giao, phần bù, tập con); luật De Morgan xuất hiện lần thứ hai và được chứng minh bằng lần thứ nhất; bảng chân trị 8 dòng là sơ đồ Venn 8 vùng; tích Descartes là lưới của phép nhân; cặp có thứ tự dựng được từ tập hợp: \((a; b) = \{\{a\}; \{a; b\}\}\).
- Chương 20: một quan hệ là tập cặp, là lưới, là hình mũi tên; hàm là "mỗi hàng một ô", song ánh là "mỗi hàng, mỗi cột một ô", hàm ngược là đổi vai hàng và cột; hàm từ \(A\) tới \(\{\text{có}; \text{không}\}\) là tập con của \(A\); quan hệ tương đương và phân hoạch là một cấu trúc; một thứ tự có thể rẽ nhánh (chia hết trên các ước của 12).
- Chương 21: cùng một tập có nhiều cách xếp hàng, và chỉ một số cách đi tới được mọi phần tử (\(\mathbb{Q}\) theo từng hàng ngang thì không, theo zigzag thì có); định lý Cantor và lập luận Russell là một lập luận; một tập con của \(\mathbb{N}\) là một dãy vô hạn chữ số 0 và 1.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 22: một quy luật là lời, bảng, công thức, hình vẽ (đồ thị); lời giữ ý nghĩa, bảng cho con số, công thức nén vô số cặp, hình vẽ cho thấy hành vi; tính chẵn là đối xứng của bảng quanh cột 0 và của hình qua đường thẳng đứng đi qua 0.
- Chương 23: tọa độ là cây cầu giữa hình học và đại số: điểm là cặp số, đường tròn là phương trình, "điểm thuộc hình" là "tọa độ thỏa phương trình", tập điểm cách đều hai điểm là một đường thẳng tìm bằng rút gọn; phép thử đường thẳng đứng là định nghĩa hàm nhìn trên hình; chứng minh Pythagoras vừa là một hình ghép vừa là một dòng đại số.
- Chương 24: một công thức phức tạp là một dây chuyền cỗ máy đơn giản (sơ đồ Mermaid); biến đổi đồ thị là hợp hàm, máy nối trước tác động lên đầu vào (chiều ngang, theo phép ngược của máy: \(f(x - 1)\) dời sang phải, \(f(2x)\) co một nửa), máy nối sau lên đầu ra (chiều đứng, theo đúng phép của máy); phép lặp là đường gấp khúc trên sơ đồ mạng nhện; lặp \(1 + \frac1x\) cho tỉ số các số Fibonacci.
- Chương 26: phương trình là vị từ, là bộ lọc, là giao điểm đồ thị; hệ phương trình là giao các tập nghiệm ("và"), phương trình tích là hợp ("hoặc"); ba khả năng của hệ bậc nhất là hai đường thẳng cắt nhau, song song, trùng nhau.
- Chương 28: hoàn thành bình phương là một hình (hình vuông thiếu góc, cách al-Khwarizmi giải \(x^2 + 10x = 39\) bằng lời) và là một dòng đại số, và công thức nghiệm là hình ấy viết cho mọi hệ số; ba cách viết hàm bậc hai (\(ax^2 + bx + c\), dạng đỉnh, dạng tích) cho thấy ngay giao điểm với trục tung, đỉnh, giao điểm với trục hoành; biệt thức viết \(D\) ở sách này và \(\Delta\) ở sách giáo khoa.
- Chương 29: nhìn qua logarit, một cấp số nhân là một cấp số cộng và đường cong mũ là đường thẳng có hệ số góc \(\log r\); tỉ số không đổi ở thang thường là hiệu không đổi ở thang logarit; hai điểm xác định một hàm mũ nhờ lấy tỉ số, như hai điểm xác định một đường thẳng nhờ lấy hiệu.
- Chương 30: \(\sin t\) là tung độ của một điểm trên đường tròn, là tỉ số hai cạnh trong tam giác vuông, là độ cao của một làn sóng; côsin là sin dời pha \(\frac{\pi}{2}\); tang là hệ số góc nhìn qua góc nghiêng; radian và độ là hai cách ghi một góc, \(2\pi\) là cấu trúc, 360 là quy ước.
Phần IV: Giải tích
- Chương 34: đạo hàm là một con số với ba cách nhìn (tốc độ tức thời, hệ số góc của tiếp tuyến, hệ số của xấp xỉ tuyến tính tốt nhất) và một tên thứ tư trong kinh tế học (chi phí biên); hai cách ghi \(f'\) và \(\frac{dy}{dx}\), một nhấn vào hàm, một nhấn vào tỉ số các lượng thay đổi và mang theo đơn vị.
- Chương 35: quy tắc tích là một đẳng thức và là một hình chữ nhật co giãn (hai dải, bỏ góc nhỏ; chữ L của Chương 1 là trường hợp bước bằng 1); quy tắc hợp là một công thức, một hệ bánh răng, và một phép "rút gọn phân số" của Leibniz mà đơn vị cũng tuân theo; đạo hàm của \(\sin\) vừa là giới hạn từ công thức cộng vừa là vận tốc trên đường tròn; đạo hàm của hàm ngược là phép lật qua \(y = x\) biến hệ số góc \(m\) thành \(\frac1m\).
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 40: cùng một số \(\binom nk\) là số tập con \(k\) phần tử, số đường đi trên lưới, hệ số nhị thức, một ô của tam giác Pascal, và qua sao và vạch là số cách chia kẹo; mỗi cách nhìn làm một tính chất hiển nhiên (\(\binom nk = \binom{n}{n - k}\) qua phần bù, đẳng thức Pascal trên lưới); số miền của hình tròn ở Chương 1 là \(1 + \binom n2 + \binom n4\).
- Chương 41: tần suất, mức tin và đối xứng là ba cách hiểu xác suất, cùng dùng một cấu trúc (không gian mẫu, trọng số, ba tiên đề); một biến cố vừa là một câu vừa là một tập con, và "và, hoặc, không" của Chương 14 trùng với giao, hợp, phần bù của Chương 19; cùng một hiện tượng có thể mô tả bằng bốn thế giới ngang nhau hay ba kết quả không đều.
- Chương 43: bảng 10.000 người (tần suất tự nhiên), cây xác suất, công thức Bayes và dạng tỉ lệ cược là bốn cách viết cùng một phép tính; cách đếm người dễ hiểu nhất, tỉ lệ cược dễ dùng nhất khi bằng chứng dồn lại; qua logarit (Chương 13), phép nhân các tỉ số độ hợp lý thành phép cộng, mỗi lần dương tính cộng thêm 1 vào logarit cơ số 10 của tỉ lệ cược.
- Chương 44: kỳ vọng vừa là trung bình có trọng số, vừa là trọng tâm của những khối trên thanh cân, và (Chương 45) là trung bình dài hạn; nó tính được trên các thế giới hay trên các giá trị (Mệnh đề 2); một biến ngẫu nhiên là một hàm trên các thế giới, còn phân phối chỉ là bản tóm tắt của nó theo giá trị (\(X\) và \(7 - X\) cùng phân phối, nhưng \(X + X\) thay đổi còn \(X + (7 - X)\) luôn bằng 7); số người nhận đúng mũ vừa là một con số vừa là tổng của \(n\) biến chỉ báo, và cách viết thứ hai cho ngay kỳ vọng bằng 1.
- Chương 45: xác suất như đếm các thế giới khả dĩ (Chương 41) và xác suất như tần suất khi lặp lại là hai cách nhìn; Hệ quả 6 (định lý của Jacob Bernoulli) cho thấy trong mô hình các lần thử độc lập chúng gặp nhau; \(\pi\) vừa là tỉ số chu vi trên đường kính vừa là 4 lần xác suất một điểm ngẫu nhiên rơi vào phần tư hình tròn.
- Chương 47: coi các độ lệch \((u_1, \dots, u_n)\) và \((v_1, \dots, v_n)\) là hai mũi tên trong không gian \(n\) chiều, hệ số tương quan là côsin của góc giữa chúng, và \(\lvert r \rvert \leq 1\) là một bất đẳng thức về góc, chứng minh qua biệt thức của một hàm bậc hai (Chương 28); hẹn Phần VI (vector như mũi tên và như danh sách).
- Chương 48: cùng một bảng số, gộp hay tách cho hai câu chuyện ngược nhau; cùng một mức tăng rủi ro kể thành "gấp đôi" hay "thêm một phần vạn"; cùng một dữ liệu, trung bình (109 triệu) và trung vị (10 triệu) cho hai "người điển hình"; cùng hai con số 50 và 52, trục cắt và trục đầy đủ cho hai ấn tượng.
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 49: một vector vừa là mũi tên (hình học), vừa là danh sách số (sau khi chọn trục), vừa là điểm dữ liệu; hệ số tương quan của Chương 47 là độ tương đồng côsin của hai vector độ lệch (\(\frac{9}{10}\)), và \(\lvert r \rvert \leq 1\) là bất đẳng thức Cauchy–Schwarz; mũi tên, danh sách, hàm số và nghiệm của \(y' = -ky\) đều là không gian vector.
- Chương 50: cùng một vector có tọa độ \((7; 4)\) theo cơ sở chuẩn và \((5; 1)\) theo cơ sở \((1; 1)\), \((2; -1)\); cùng một màu có tọa độ khác nhau theo cơ sở đỏ, lục, lam và theo cơ sở lục lam, hồng sẫm, vàng (màu trắng là \(\left(\frac12; \frac12; \frac12\right)\)); tọa độ là quy ước, vector là cấu trúc.
- Chương 51: ma trận là cách ghi một biến đổi tuyến tính bằng ảnh của một cơ sở; cùng phép phản chiếu qua \(y = x\) có ma trận \(\begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) theo cơ sở chuẩn và \(\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}\) theo cơ sở \((1; 1)\), \((1; -1)\); tích ma trận với vector đọc được theo cột (tổ hợp tuyến tính các cột) hay theo hàng (tích vô hướng).
- Chương 52: cùng một việc "làm \(A\) rồi làm \(B\)" có ba cách ghi: hàm hợp \(T_B \circ T_A\), tích \(BA\) tính theo cột (\(B\) nhân từng cột của \(A\)), và quy tắc hàng nhân cột; công thức cộng của Chương 30 hiện ra khi nhân hai ma trận quay, \(R_\beta R_\alpha = R_{\alpha + \beta}\); dãy Fibonacci của Chương 18 là lũy thừa của \(\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), và \(Q^{2n} = Q^n Q^n\) cho đẳng thức \(F_{2n+1} = F_{n+1}^2 + F_n^2\).
- Chương 54: cùng một hệ \(Ax = b\) là giao của các đường thẳng hay mặt phẳng, là câu hỏi "\(b\) có là tổ hợp tuyến tính của các cột không", và là câu hỏi chạy ngược một biến đổi tuyến tính (tìm đầu vào cho đầu ra).
- Chương 55: trong cơ sở gồm các vector riêng, ma trận thành ma trận đường chéo (\(A = PDP^{-1}\)): cùng một biến đổi, cách ghi đơn giản nhất, trả lời câu hỏi Chương 51 để ngỏ; trục chính của năm điểm dữ liệu ở Chương 47 là vector riêng \((1; 1)\) của \(\begin{pmatrix} 10 & 9 \\ 9 & 10 \end{pmatrix}\), chứa \(95\%\) tổng biến động, khác đường hồi quy \(y = 0{,}9x + 3{,}3\); phép lặp \(x \mapsto 1 + \frac1x\) của Chương 24 và trị riêng lớn nhất của ma trận Fibonacci là cùng một tỉ số vàng.
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 56: một địa hình ba chiều thành một bản đồ hai chiều các đường mức; gradient vuông góc với chúng; điều kiện tối ưu có ràng buộc là một câu hình học (đường mức tiếp xúc đường ràng buộc) và một phương trình (\(\nabla f = \lambda \nabla g\)); quy hoạch tuyến tính là đẩy một đường thẳng song song tới đỉnh cuối cùng của đa giác.
- Chương 57: cùng một bài toán quyết định viết thành bảng quyết định (tiện so sánh tiêu chí kỳ vọng, maximin, minimax hối tiếc) hay cây quyết định (tiện cho nhiều bước xen với thông tin mới, như cây xác suất của Chương 42); với độ hữu dụng logarit, tương đương chắc chắn của xổ số hai khả năng như nhau là trung bình nhân.
- Chương 59: một từ thành một vector, nghĩa gần thành góc nhỏ (độ tương đồng côsin của Chương 49); bài toán bình phương nhỏ nhất của Chương 47 thành một phép hạ gradient cho cùng đáp án \(w^* = \frac{25}{14}\); học bằng entropy chéo đẩy xác suất của mô hình về đúng tần suất trong dữ liệu (bài C2).
S7. Xấp xỉ và sai số¶
Hầu như không có gì đo được chính xác tuyệt đối. Toán học không bỏ qua sai số mà kiểm soát nó: sai bao nhiêu, và có thể làm sai số nhỏ tùy ý không.
Sợi chỉ này xuất hiện ở 19 chương.
Phần 0: Nhập môn
- Chương 2: ước lượng bậc độ lớn và ước lượng Fermi; số giây trong năm xấp xỉ \(\pi \times 10^7\); sai số làm tròn của số dấu phẩy động (\(0{,}1 + 0{,}2\)).
Phần I: Nền móng
- Chương 11: chia đôi kẹp \(\sqrt{2}\) với sai số giảm một nửa mỗi bước (mười bước được thêm khoảng ba chữ số); máy tính chỉ lưu xấp xỉ, nên bình phương của \(\sqrt{2}\) trong máy không ra đúng 2.
- Chương 12: \(2^{10} \approx 10^3\) cho ước lượng nhanh, nhưng sai số dồn lại theo phép nhân: thay bốn lần 1024 bằng 1000 thì hụt \(1{,}024^4 \approx 1{,}1\) lần.
- Chương 13: quy tắc 70 xấp xỉ thời gian nhân đôi, tốt khi lãi suất nhỏ và kém dần khi lãi suất lớn; 69,3 là cấu trúc, 70 hay 72 là quy ước cho dễ nhẩm.
Phần III: Hàm và hình dạng
- Chương 27: nội suy tuyến tính thay quy luật chưa biết giữa hai điểm đo bằng một đường thẳng (giả định "thay đổi đều"); ngoại suy kéo đường thẳng ra ngoài vùng số liệu và có thể sai rất xa: đường thẳng qua hai điểm đầu của \(2^x\) đoán 11 tại \(x = 10\), trong khi \(2^{10} = 1024\).
Phần IV: Giải tích
- Chương 31: giới hạn là cái đích mà mọi xấp xỉ ngày càng tốt cùng chỉ về (\(20{,}5\); \(20{,}05\); \(20{,}005\) tới 20; các tổng của Zeno tới 1 với sai số \(\frac{1}{2^n}\)); "sai số nhỏ dần" thành "nhỏ hơn mọi sai số cho trước" (Mệnh đề 2); máy tính có giới hạn riêng: \(h\) quá nhỏ thì sai số làm tròn lấn át, \(h = 10^{-16}\) cho 0.
- Chương 32: \(\varepsilon\) là sai số cho phép ở đầu ra, \(\delta\) là độ chính xác cần có ở đầu vào; giới hạn là một lời hứa về xấp xỉ có kiểm soát; với hàm tuyến tính \(\delta = \frac{\varepsilon}{\lvert m \rvert}\): đường càng dốc thì đầu vào càng phải chính xác.
- Chương 33: liên tục nghĩa là sai số nhỏ ở đầu vào chỉ gây sai số nhỏ ở đầu ra, điều kiện để tính với số đã làm tròn; bước nhảy (thuế giả định) biến một sai lệch nhỏ thành một bậc; chia đôi giảm sai số một nửa mỗi bước, 20 bước cho sai số dưới \(10^{-6}\) trên một đoạn dài 1.
- Chương 34: xấp xỉ tuyến tính \(f(a + h) \approx f(a) + f'(a)h\) có sai số \(r(h)\) với \(\frac{r(h)}{h} \to 0\), và chỉ hệ số \(f'(a)\) làm được điều đó; \(\sqrt{4{,}1} \approx 2{,}025\) sai khoảng \(0{,}00015\), \(h\) nhỏ đi 10 lần thì sai số nhỏ đi khoảng 100 lần; nhận xét "nhìn đủ gần thì gần như đều" của Chương 27 thành định lượng.
- Chương 35: mọi quy tắc đạo hàm sinh ra từ một thao tác: viết độ thay đổi, bỏ phần nhỏ hơn \(h\) rất nhiều (góc \(\Delta f\,\Delta g\), các số hạng chứa \(h^2\) của \((x + h)^n\)), đọc hệ số của \(h\); \(e^x \approx 1 + x\) vì \(1 + x\) là tiếp tuyến tại 0, với \(x = \frac1n\) sai số dương và nhỏ hơn \(\frac{x^2}{1 - x}\) (với \(x = 0{,}01\): dưới \(0{,}000101\), thật ra khoảng \(0{,}00005\)).
- Chương 36: gần điểm tối ưu, phần bậc nhất triệt tiêu nên sai lệch nhỏ ở lựa chọn chỉ gây sai lệch cỡ bình phương ở kết quả: cắt góc hộp lệch 2% chỉ mất khoảng \(0{,}03\%\) thể tích; phép lặp \(1 + \frac1x\) dồn về tỉ số vàng vì \(\lvert f' \rvert \leq \frac49\) trên đoạn chứa các bước lặp, sai số co lại theo cấp số nhân (giữ lời hẹn của Chương 24).
- Chương 37: tổng dưới và tổng trên là hai xấp xỉ có kiểm soát, kẹp tích phân từ hai phía; với hàm đơn điệu, khoảng cách giữa chúng là \(\frac{(b - a)\lvert f(b) - f(a) \rvert}{n}\) (các phần chênh xếp thành một cột), nên sai số giảm như \(\frac1n\).
- Chương 39: mỗi bước Euler là một xấp xỉ tuyến tính, sai số cuối đoạn tỉ lệ với bước (với \(y' = y\) trên \([0; 1]\), bước \(\frac1n\) sai ít hơn \(\frac en\)); bước quá lớn làm xấp xỉ hỏng hẳn (\(y' = -3y\) với bước 1 cho \(1, -2, 4, -8\)) và không thấy được nghiệm nổ tung (\(y' = y^2\)).
Phần V: Xác suất và thống kê
- Chương 44: kỳ vọng là con số đại diện cho một đại lượng bất định, độ lệch chuẩn là sai số điển hình của đại diện ấy, và kỳ vọng là số làm trung bình bình phương sai số nhỏ nhất (\(E[(X - c)^2] = \mathrm{Var}(X) + (\mu - c)^2\)); hai rủi ro độc lập cùng cỡ cộng lại chỉ làm độ lệch chuẩn tăng \(\sqrt2\) lần, không phải 2 lần: mầm của luật số lớn ở Chương 45.
- Chương 45: trung bình của \(n\) lần đo độc lập có sai số điển hình \(\frac{\sigma}{\sqrt n}\): muốn chính xác gấp 10 lần phải đo gấp 100 lần; bất đẳng thức Chebyshev cho một cận chắc chắn đúng nhưng thô (với 2000 lần tung, cận \(0{,}05\) so với xác suất thật khoảng \(0{,}0000085\)); phương pháp Monte Carlo đổi độ chính xác lấy tính phổ quát (1000 điểm cho \(\pi \approx 3{,}148\)); lấy trung bình chỉ giảm sai số ngẫu nhiên, không giảm sai số hệ thống.
- Chương 46: biên sai số \(\pm 2\sqrt{\frac{\hat p(1 - \hat p)}{n}}\) của một khảo sát (1000 người, 52%: \(\pm 3{,}2\) điểm phần trăm) là quy tắc 95% áp vào trung bình mẫu; xấp xỉ chuẩn tốt ở phần giữa (tổng 100 xúc xắc: \(0{,}067\) so với \(0{,}0678\)), kém hơn khi phân phối gốc lệch (180 xúc xắc: \(0{,}029\) so với \(0{,}032\)), và dùng mô hình chuẩn cho một phân phối đuôi dày có thể đánh giá thấp biến cố 6 độ lệch chuẩn cỡ một triệu lần.
Phần VI: Đại số tuyến tính
- Chương 54: hệ điều kiện xấu \(x + y = 2\), \(x + 1{,}0001y = 2{,}0001\): đổi vế phải \(0{,}0001\) làm nghiệm nhảy từ \((1; 1)\) tới \((2; 0)\), sai số theo tỉ lệ khuếch đại khoảng \(28.000\) lần, vì hai đường gần song song và nghịch đảo có phần tử cỡ \(10.000\); định thức nhỏ không phải là thước đo (\(0{,}1 \cdot I\) không làm sai số theo tỉ lệ lớn lên); nghiệm chỉ đáng tin tới mức dữ liệu cho phép.
Phần VII: Mô hình hóa và quyết định
- Chương 56: mọi thứ dựa trên xấp xỉ tuyến tính \(f(p + v) \approx f(p) + \nabla f(p) \cdot v\); hạ gradient là một phép lặp xấp xỉ, với bước học đổi tốc độ lấy độ an toàn (trên \(x^2 + 3y^2\) phải có \(\eta < \frac13\); bước \(0{,}35\) làm \(y\) nhân \(-1{,}1\) mỗi bước và văng ra).
- Chương 59: hàm mất mát đo sai số của một phép xấp xỉ; mất mát trên dữ liệu đã học đánh giá quá lạc quan (quá khớp), còn trung bình sai số trên dữ liệu kiểm tra độc lập ước lượng sai số thật theo luật số lớn của Chương 45; mọi đầu ra của máy là một khẳng định cần kiểm chứng, khép vòng với Chương 2.