Bỏ qua

Chương 54: Hệ phương trình, nghịch đảo và mất thông tin

Câu hỏi mở đầu

Khi định thức khác 0, biến đổi không ép dẹt không gian: liệu có tháo ngược được không, tháo thế nào? Và khi định thức bằng 0 thì hệ phương trình tương ứng ra sao?

Đi ngược từ đầu ra

Một rạp chiếu phim (số liệu giả định) bán vé người lớn giá 50 nghìn đồng và vé trẻ em giá 30 nghìn đồng. Cuối ngày, sổ chỉ ghi hai con số: đã bán 100 vé và thu 4,2 triệu đồng. Mỗi loại bán được bao nhiêu vé?

Hãy nhìn việc ghi sổ như một cỗ máy. Đầu vào là cặp \((x; y)\), số vé người lớn và số vé trẻ em. Đầu ra là cặp (tổng số vé; tổng tiền tính bằng nghìn đồng) \(= (x + y; 50x + 30y)\). Cỗ máy này là một biến đổi tuyến tính với ma trận \(\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 50 & 30 \end{pmatrix}\) (Chương 51). Ta thấy đầu ra \((100; 4.200)\) và muốn tìm đầu vào: chạy cỗ máy ngược lại. Từ \(x + y = 100\) có \(y = 100 - x\), thay vào \(50x + 30y = 4.200\) được \(20x + 3.000 = 4.200\), tức \(x = 60\) và \(y = 40\).

Bây giờ giả sử rạp bán mọi vé cùng giá 40 nghìn đồng. Cỗ máy thành \((x; y) \mapsto (x + y; 40x + 40y)\), và con số thứ hai chỉ là 40 lần con số thứ nhất: nó không cho biết gì thêm. Nếu sổ ghi \((100; 4.000)\), mọi cách chia 100 vé đều khớp: \((60; 40)\), \((30; 70)\), \((100; 0)\) đều cho cùng một đầu ra. Nếu sổ ghi \((100; 4.200)\) thì không cách chia nào khớp. Cỗ máy đã làm mất thông tin: nó không phân biệt được những đầu vào khác nhau. Định thức của nó là \(1 \cdot 40 - 1 \cdot 40 = 0\): theo Chương 53, nó ép cả mặt phẳng vào một đường thẳng.

Tổng quát, một hệ phương trình (Chương 26) mà mỗi phương trình là một tổ hợp tuyến tính của các ẩn chính là câu hỏi "đầu vào nào cho đầu ra này?". Theo cách nhìn của Chương 26, mỗi phương trình là một bộ lọc, và tập nghiệm của hệ là giao của các tập nghiệm. Với hai ẩn, mỗi phương trình là một đường thẳng, và hai đường thẳng chỉ có ba cách gặp nhau: cắt nhau tại một điểm, song song, hoặc trùng nhau. Tương ứng, hệ có một nghiệm, vô nghiệm, hoặc vô số nghiệm.

Ba cặp đường thẳng: cắt nhau, song song, trùng nhau
Ba khả năng của một hệ hai phương trình hai ẩn: hai đường cắt nhau (một nghiệm), song song (vô nghiệm), trùng nhau (vô số nghiệm).

Vì sao cấu trúc này phải xuất hiện, dù chưa ai đặt tên cho nó? Vì rất thường ta chỉ quan sát được vài tổ hợp của những đại lượng chưa biết: một tổng, một số tiền, thành phần của một hỗn hợp, số đo của vài cảm biến. Tìm lại các đại lượng ấy là chạy ngược một cỗ máy tuyến tính, và ngay lập tức hai câu hỏi hiện ra. Những đầu ra nào đạt được? Và cỗ máy lẫn lộn những đầu vào nào với nhau? Hai đầu vào cho cùng một đầu ra khi và chỉ khi hiệu của chúng bị cỗ máy đưa về 0, nên câu hỏi thứ hai là câu hỏi về tập các vector bị ép về 0. Nếu không vector khác 0 nào bị ép về 0 và mọi đầu ra đều đạt được, cỗ máy tháo ngược được, và phép tháo ngược cũng là một biến đổi tuyến tính, có ma trận riêng của nó. Ba đối tượng ấy (tập đầu ra đạt được, tập bị ép về 0, ma trận tháo ngược) có mặt dù ta có gọi tên chúng hay không; chúng là câu trả lời cho câu hỏi "đi ngược từ đầu ra".

Ký hiệu

Một hệ \(m\) phương trình tuyến tính với \(n\) ẩn \(x_1, \dots, x_n\),

\[ \begin{cases} a_{11} x_1 + a_{12} x_2 + \dots + a_{1n} x_n = b_1 \\ \quad \vdots \\ a_{m1} x_1 + a_{m2} x_2 + \dots + a_{mn} x_n = b_m, \end{cases} \]

viết gọn là \(Ax = b\), với \(A = (a_{ij})\) là ma trận hệ số (coefficient matrix) cỡ \(m \times n\), \(x = (x_1; \dots; x_n)\) là vector ẩn và \(b = (b_1; \dots; b_m)\) là vế phải. Đọc theo cột như Chương 51, \(Ax = x_1 (\text{cột } 1) + \dots + x_n (\text{cột } n)\): giải hệ là tìm cách viết \(b\) thành một tổ hợp tuyến tính của các cột của \(A\) (Chương 50).

Ba tập hợp gắn với một ma trận \(A\) cỡ \(m \times n\):

  • hạt nhân (kernel) \(\ker A = \{x \in \mathbb{R}^n : Ax = 0\}\): các đầu vào bị ép về 0, tức phần thông tin bị mất;
  • tập ảnh (Chương 20) \(\operatorname{im} A = \{Ax : x \in \mathbb{R}^n\}\): các đầu ra đạt được, chính là bao tuyến tính của các cột (bài C3 của Chương 51);
  • hạng (rank) \(\operatorname{rank} A\): số chiều của tập ảnh, tức số "hướng độc lập" mà đầu ra còn giữ được.

Ma trận vuông \(A\) gọi là khả nghịch (Chương 6) nếu có ma trận \(A^{-1}\) cùng cỡ với \(AA^{-1} = A^{-1}A = I\); khi ấy \(A^{-1}\) gọi là ma trận nghịch đảo (inverse matrix) của \(A\). Theo bài C2 của Chương 52, một ma trận có nhiều nhất một nghịch đảo, và \(T_{A^{-1}}\) là phép ngược của \(T_A\). Khi \(A\) khả nghịch, hệ \(Ax = b\) có đúng một nghiệm \(x = A^{-1} b\). Với ma trận \(2 \times 2\) có định thức khác 0,

\[ M = \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix}, \qquad M^{-1} = \frac{1}{ps - qr} \begin{pmatrix} s & -q \\ -r & p \end{pmatrix}: \]

đổi chỗ hai số trên đường chéo chính, đổi dấu hai số còn lại, rồi chia cho định thức. Phép chia ấy không phải ngẫu nhiên. Nhân thử, \(\begin{pmatrix} s & -q \\ -r & p \end{pmatrix} M = (ps - qr) I\): ma trận đổi chỗ, đổi dấu đã tháo ngược được \(M\), nhưng kèm theo một phép phóng to \(\det M\) lần, và chia cho \(\det M\) là để bỏ phép phóng ấy đi. Khi \(\det M = 0\), phép chia không làm được (Chương 9), và về hình học cũng không cách nào "thổi phồng" lại một mặt phẳng đã bị ép dẹt.

Cách giải hệ có hệ thống nhất là khử Gauss (Gaussian elimination): dùng các phép biến đổi hàng (row operation) để loại dần từng ẩn. Có ba phép biến đổi hàng:

  • đổi chỗ hai phương trình;
  • nhân một phương trình với một số khác 0;
  • cộng vào một phương trình một bội của một phương trình khác.

Mỗi phép đều tháo ngược được bằng một phép cùng loại: đổi chỗ lại, nhân với nghịch đảo của số ấy, trừ đi đúng bội ấy. Theo Chương 26, bước tháo ngược được thì không thêm, không bớt nghiệm nào. Ta viết \(h_i\) cho phương trình (hàng) thứ \(i\), và \(h_2 \leftarrow h_2 - 2h_1\) cho phép thay phương trình thứ hai bằng nó trừ hai lần phương trình thứ nhất. Mục tiêu là đưa hệ về dạng bậc thang (echelon form): mỗi phương trình bắt đầu bằng một ẩn nằm sau ẩn đầu tiên của phương trình trên nó. Khi đó phương trình cuối chứa ít ẩn nhất, và ta giải từ dưới lên, mỗi lần thay các ẩn đã biết vào phương trình ngay trên: đó là bước thế ngược (back substitution). Một ẩn không đứng đầu phương trình nào gọi là ẩn tự do (free variable): nó nhận giá trị tùy ý, và các ẩn còn lại tính theo nó.

Làm bằng tay

Ví dụ 1 (ba khả năng). Ba hệ trong hình đầu chương:

  • \(x + y = 3\) và \(x - y = 1\): cộng hai phương trình được \(2x = 4\), nên \(x = 2\), \(y = 1\): đúng một nghiệm. Ma trận hệ số có định thức \(1 \cdot (-1) - 1 \cdot 1 = -2 \neq 0\).
  • \(x + 2y = 2\) và \(2x + 4y = 5\): phép \(h_2 \leftarrow h_2 - 2h_1\) cho \(0 = 1\), vô lý: vô nghiệm. Hai đường song song.
  • \(x + 2y = 2\) và \(2x + 4y = 4\): phép \(h_2 \leftarrow h_2 - 2h_1\) cho \(0 = 0\), không ràng buộc gì thêm. Chọn ẩn tự do \(y = t\), ta được \(x = 2 - 2t\): mọi điểm \((2 - 2t; t)\) đều là nghiệm.

Hai hệ sau có cùng ma trận hệ số \(\begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 4 \end{pmatrix}\), định thức 0. Với ma trận ấy, vế phải quyết định hệ vô nghiệm hay vô số nghiệm, nhưng không bao giờ có đúng một nghiệm.

Bàn tương tác: hai đường thẳng, ba khả năng

Bàn giữ phương trình \(x + 2y = 2\) của Ví dụ 1 và cho bạn chỉnh phương trình thứ hai \(2x + ky = c\): thanh \(k\) xoay đường cam, thanh \(c\) đẩy nó trượt song song. Khi nào hai đường cắt nhau, song song, trùng nhau? Có vị trí nào của hai thanh trượt cho đúng hai nghiệm không? Giữ \(c = 4\) rồi đổi \(k\): giao điểm có gì lạ?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Hai đường cắt nhau tại đúng một điểm khi và chỉ khi định thức \(k - 4\) khác 0. Khi \(k = 4\), hai hàng hệ số tỉ lệ, hai đường cùng phương, và chỉ còn vế phải quyết định: \(c = 4\) thì phương trình thứ hai gấp đôi phương trình thứ nhất và hai đường trùng nhau; \(c\) khác 4 thì hai đường song song, hệ vô nghiệm. Không vị trí nào cho đúng hai nghiệm. Với \(c = 4\), mọi đường cam đều đi qua điểm \((2; 0)\) của đường xanh, nên giao điểm đứng yên cho tới khi hai đường trùng hẳn nhau. Với \(c\) khác 4, \(k\) càng gần 4 thì giao điểm càng chạy xa, rồi biến mất khi hai đường song song.

Ví dụ 2 (khử Gauss cho hệ ba ẩn). Giải

\[ \begin{cases} x + y + z = 6 \\ 2x + y - z = 1 \\ x - y + 2z = 5. \end{cases} \]

Phép \(h_2 \leftarrow h_2 - 2h_1\) và \(h_3 \leftarrow h_3 - h_1\) khử \(x\) khỏi hai phương trình sau: \(-y - 3z = -11\) và \(-2y + z = -1\). Phép \(h_3 \leftarrow h_3 - 2h_2\) khử \(y\) khỏi phương trình cuối: \((-2y + z) - 2(-y - 3z) = -1 - 2 \cdot (-11)\), tức \(7z = 21\). Hệ đã ở dạng bậc thang. Thế ngược: \(z = 3\); từ \(-y - 9 = -11\) có \(y = 2\); từ \(x + 2 + 3 = 6\) có \(x = 1\). Thử lại: \(1 + 2 + 3 = 6\), \(2 + 2 - 3 = 1\), \(1 - 2 + 6 = 5\).

Bảng hệ số của hệ ba ẩn qua hai bước khử Gauss thành dạng bậc thang
Khử Gauss: mỗi bảng ghi hệ số của ba phương trình, cột tách riêng là vế phải. Các ô tô màu là những hệ số vừa được khử về 0; bảng cuối có dạng bậc thang.

Ví dụ 3 (nghịch đảo \(2 \times 2\)). Với \(A = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 5 & 3 \end{pmatrix}\), \(\det A = 6 - 5 = 1\), nên

\[ A^{-1} = \begin{pmatrix} 3 & -1 \\ -5 & 2 \end{pmatrix}, \qquad A A^{-1} = \begin{pmatrix} 6 - 5 & -2 + 2 \\ 15 - 15 & -5 + 6 \end{pmatrix} = I. \]

Hệ \(2x + y = 4\), \(5x + 3y = 11\) có nghiệm \(A^{-1}(4; 11) = (12 - 11; -20 + 22) = (1; 2)\). Với cỗ máy bán vé, \(\det = 30 - 50 = -20\) và

\[ \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 50 & 30 \end{pmatrix}^{-1} = \frac{1}{-20} \begin{pmatrix} 30 & -1 \\ -50 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -\frac32 & \frac{1}{20} \\ \frac52 & -\frac{1}{20} \end{pmatrix}, \]

nên đầu vào ứng với đầu ra \((100; 4.200)\) là \(\left(-150 + 210; 250 - 210\right) = (60; 40)\), đúng như đầu chương. Ma trận nghịch đảo là một công thức làm sẵn: sổ ghi \((v; t)\) thì số vé người lớn là \(-\frac32 v + \frac{t}{20}\).

Ví dụ 4 (hạt nhân và tập ảnh của phép chiếu). Phép chiếu \(P_x = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) lên trục hoành đưa \((x; y)\) tới \((x; 0)\). Hạt nhân của nó là trục tung, \(\{(0; t)\}\): cả một đường thẳng bị ép về gốc, đó là thông tin về tung độ bị mất. Tập ảnh là trục hoành, hạng bằng 1. Hệ \(P_x v = (3; 0)\) có vô số nghiệm \((3; t) = (3; 0) + t(0; 1)\): một nghiệm cộng với hạt nhân. Hệ \(P_x v = (3; 1)\) vô nghiệm, vì \((3; 1)\) không nằm trong tập ảnh.

Trục tung và đường x = 3 trước phép chiếu; sau phép chiếu chúng dồn về hai điểm của trục hoành
Phép chiếu lên trục hoành. Trái: hạt nhân (trục tung) và tập nghiệm của \(P_x v = (3; 0)\) (đường \(x = 3\)), hai đường song song. Phải: đường thứ nhất dồn về gốc, đường thứ hai dồn về \((3; 0)\); tập ảnh là trục hoành.

Bàn tương tác: hạt nhân và tập ảnh

Ma trận \(A = \begin{pmatrix} 1 & -2 \\ 1 & -2 \end{pmatrix}\) có định thức 0. Kéo vế phải \(b\) (chấm xanh lục ở bảng đầu ra) tới các điểm nguyên khác nhau. Với những \(b\) nào thì hệ \(Ax = b\) có nghiệm? Khi có nghiệm, tập nghiệm ở bảng đầu vào nằm thế nào so với hạt nhân?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Mọi đầu ra \((x_1 - 2x_2; x_1 - 2x_2)\) có hai tọa độ bằng nhau, nên tập ảnh chỉ là một đường thẳng, và \(b\) nằm ngoài đường ấy thì hệ vô nghiệm. Khi \(b\) nằm trên nó, tập nghiệm là một đường thẳng song song với hạt nhân: một nghiệm cộng với mọi vector của hạt nhân, như \((3; 0) + t(0; 1)\) ở Ví dụ 4. Đi dọc một đường như thế, đầu vào đổi mà đầu ra đứng yên: biết \(Ax\) không đủ để biết \(x\), và phần không biết được chính là hạt nhân. Một chiều bị mất, một chiều được giữ, cộng lại đúng bằng hai chiều của đầu vào.

Ví dụ 5 (một ma trận \(3 \times 3\) suy biến). Ma trận \(A = \begin{pmatrix} 1 & 4 & 7 \\ 2 & 5 & 8 \\ 3 & 6 & 9 \end{pmatrix}\) có định thức 0 (Chương 53). Giải \(Ax = (12; 15; 18)\): các phép \(h_2 \leftarrow h_2 - 2h_1\), \(h_3 \leftarrow h_3 - 3h_1\) cho \(-3y - 6z = -9\) và \(-6y - 12z = -18\), rồi \(h_3 \leftarrow h_3 - 2h_2\) cho \(0 = 0\). Chỉ còn hai phương trình thật sự, \(z\) là ẩn tự do: đặt \(z = t\) thì \(y = 3 - 2t\) và \(x = 12 - 4y - 7z = t\). Mọi nghiệm là

\[ (t; 3 - 2t; t) = (0; 3; 0) + t(1; -2; 1). \]

Với \(t = 1\), nghiệm \((1; 1; 1)\) nói rằng \((12; 15; 18)\) là tổng ba cột. Vector \((1; -2; 1)\) sinh ra hạt nhân: cột 1 trừ hai lần cột 2 cộng cột 3 bằng 0, chính là đẳng thức \((7; 8; 9) = 2(4; 5; 6) - (1; 2; 3)\) của Chương 50. Còn với vế phải \((1; 0; 0)\), cùng các phép ấy cho \(-3y - 6z = -2\), \(-6y - 12z = -3\), rồi \(0 = -3 + 4 = 1\): vô nghiệm. Hạt nhân là một đường thẳng (số chiều 1), tập ảnh là mặt phẳng dựng trên hai cột đầu (hạng 2), và \(2 + 1 = 3\) bằng số ẩn.

Ví dụ 6 (một hệ rất nhạy với sai số). Hệ \(x + y = 2\), \(x + 1{,}0001y = 2{,}0001\) có nghiệm \((1; 1)\). Đổi vế phải thứ hai thành \(2\), một thay đổi \(0{,}0001\), chẳng hạn do làm tròn số đo: trừ hai phương trình được \(0{,}0001y = 0\), nên nghiệm nhảy tới \((2; 0)\). Dữ liệu đổi một phần mười nghìn, nghiệm đổi một khoảng \(\sqrt2 \approx 1{,}41\). Tính theo tỉ lệ, vế phải thay đổi khoảng \(0{,}0035\%\) còn nghiệm thay đổi \(100\%\): sai số được khuếch đại khoảng \(28.000\) lần. Ma trận nghịch đảo cho thấy lý do:

\[ \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1{,}0001 \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} 10.001 & -10.000 \\ -10.000 & 10.000 \end{pmatrix}, \]

những con số khổng lồ nhân với mọi sai số của vế phải. Về hình học, hai đường thẳng gần như trùng nhau, nên chỉ cần xê dịch một đường một chút là giao điểm trượt đi rất xa. Một hệ như thế gọi là hệ điều kiện xấu (ill-conditioned): thay đổi nhỏ theo tỉ lệ ở dữ liệu gây ra thay đổi lớn theo tỉ lệ ở nghiệm.

Hai đường gần như trùng nhau và giao điểm nhảy từ (1; 1) tới (2; 0)
Trái: với hệ số thật \(1{,}0001\), ba đường không phân biệt được bằng mắt, nhưng giao điểm nhảy từ \((1; 1)\) tới \((2; 0)\). Phải: cùng hình với hệ số phóng đại thành \(1{,}1\) để thấy các đường; giao điểm vẫn là \((1; 1)\) và \((2; 0)\), chỉ là vế phải phải đổi \(0{,}1\) thay vì \(0{,}0001\).

Bàn tương tác: hệ điều kiện xấu

Bàn mở ra như nửa phải của hình trên: phương trình thứ hai là \(x + (1 + \varepsilon)y = 2 + \varepsilon\) với độ lệch hệ số \(\varepsilon = 0{,}1\), vế phải của nó đổi thêm \(\delta = -0{,}1\), và nghiệm nhảy từ \((1; 1)\) tới \((2; 0)\). Giảm \(\varepsilon\) để hai đường gần song song hơn, và đổi \(\delta\). Sai số theo tỉ lệ được khuếch đại bao nhiêu lần? Con số ấy phụ thuộc vào \(\varepsilon\) hay vào \(\delta\)?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Giữ nguyên \(\varepsilon\) mà đổi \(\delta\) thì nghiệm dời xa hay gần đúng theo tỉ lệ với \(\delta\), nên số lần khuếch đại không đổi: đó là tính chất của hệ, không phải của sai số. Hai đường càng gần song song, số ấy càng lớn: khoảng \(3{,}6\) ở \(\varepsilon = 1\), khi hai đường cắt nhau dưới một góc rõ ràng; khoảng 29 ở \(\varepsilon = 0{,}1\); rồi mỗi lần \(\varepsilon\) nhỏ đi 10 lần, nó lớn lên gần 10 lần, tới khoảng \(28.000\) ở \(\varepsilon = 0{,}0001\), đúng con số của Ví dụ 6. Ở đó, chỉ cần vế phải đổi \(0{,}001\) là nghiệm đã chạy ra khỏi khung nhìn.

Ví dụ 7 (tháo ngược một tích). Với \(A = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 5 & 3 \end{pmatrix}\) và phép trượt \(B = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\), có \(B^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\) (trượt ngược lại) và

\[ AB = \begin{pmatrix} 2 & 3 \\ 5 & 8 \end{pmatrix}, \qquad (AB)^{-1} = \begin{pmatrix} 8 & -3 \\ -5 & 2 \end{pmatrix} = B^{-1} A^{-1}, \qquad A^{-1} B^{-1} = \begin{pmatrix} 3 & -4 \\ -5 & 7 \end{pmatrix}. \]

\(AB\) là làm \(B\) rồi làm \(A\); tháo ngược phải tháo \(A\) trước rồi mới tháo \(B\), nên \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\), còn \(A^{-1} B^{-1}\) là một ma trận khác. Đây là chuyện mang tất và giày lần thứ ba, sau Chương 6 và Định lý 3 của Chương 25.

Ranh giới

Ma trận không vuông không có nghịch đảo hai phía. Nhìn một vật từ trên xuống, \(A = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \end{pmatrix}\) (Ví dụ 7 của Chương 51), bỏ đi độ cao. Ma trận \(B = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) đặt mỗi điểm của mặt phẳng lên độ cao 0, và \(AB = I_2\): đặt lên rồi nhìn xuống thì được đúng điểm cũ. Nhưng \(BA = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{pmatrix} \neq I_3\): nhìn xuống rồi đặt lên thì mọi độ cao thành 0. \(B\) chỉ tháo ngược \(A\) từ một phía, như Định lý 2 của Chương 25. Tổng quát, một ma trận \(m \times n\) với \(n > m\) nén \(n\) con số thành \(m\) con số, nên luôn có hạt nhân khác \(\{0\}\) (Hệ quả 8) và không tháo ngược được; với \(n < m\), tập ảnh có không quá \(n\) chiều, nên không phủ hết \(\mathbb{R}^m\).

Định thức nhỏ không phải là thước đo của điều kiện xấu. Ma trận \(0{,}1 \cdot I\) có định thức nhỏ nhưng nghịch đảo \(10 \cdot I\) chỉ nhân mọi thứ lên 10 lần: sai số lớn lên 10 lần nhưng nghiệm cũng lớn lên 10 lần, nên sai số theo tỉ lệ không đổi. Điều làm hệ ở Ví dụ 6 điều kiện xấu là hai hàng gần như cùng phương, tức hai đường thẳng gần như song song, chứ không phải bản thân con số \(0{,}0001\): nhân cả hai phương trình với 1000 thì định thức thành 100, nhưng hệ vẫn nhạy y như cũ. Với một hệ điều kiện xấu, nghiệm tính được chỉ đáng tin tới mức dữ liệu cho phép, dù phép tính có chính xác đến đâu.

Giải hệ thường không cần tính nghịch đảo. Với hệ \(n\) ẩn, khử Gauss cần cỡ \(\frac{n^3}{3}\) phép nhân, còn tính cả ma trận nghịch đảo cần cỡ \(n^3\) phép nhân, gấp khoảng ba lần, và thường kém chính xác hơn khi làm tròn. Nghịch đảo chỉ đáng tính khi phải giải cùng một hệ với rất nhiều vế phải, hay khi chính các hệ số của nó mang ý nghĩa, như công thức bán vé ở Ví dụ 3. Ngoài ra, một ma trận suy biến không có nghịch đảo nhưng hệ của nó vẫn có thể có nghiệm (Ví dụ 5), điều mà công thức \(x = A^{-1} b\) không thấy được.

Không có phép chia cho ma trận. Từ \(AX = B\) suy ra \(X = A^{-1} B\), còn từ \(XA = B\) suy ra \(X = BA^{-1}\); vì nhân ma trận không giao hoán, hai kết quả nói chung khác nhau, nên cách viết \(\frac{B}{A}\) không có nghĩa.

Phát biểu chặt chẽ

Định nghĩa 1. Cho \(A\) cỡ \(m \times n\). Hạt nhân của \(A\) là \(\ker A = \{x \in \mathbb{R}^n : Ax = 0\}\); tập ảnh của \(A\) là \(\operatorname{im} A = \{Ax : x \in \mathbb{R}^n\}\); hạng của \(A\) là số chiều của \(\operatorname{im} A\). Ma trận vuông \(A\) cỡ \(n \times n\) khả nghịch nếu có ma trận \(B\) cùng cỡ với \(AB = BA = I\); ma trận \(B\) ấy là duy nhất, gọi là ma trận nghịch đảo của \(A\) và viết \(A^{-1}\).

Mệnh đề 2 (phép biến đổi hàng giữ tập nghiệm). Mỗi phép biến đổi hàng biến một hệ thành một hệ có cùng tập nghiệm.

Chứng minh. Mỗi phương trình của hệ mới là một tổ hợp của các phương trình của hệ cũ, nên mọi nghiệm của hệ cũ là nghiệm của hệ mới. Phép biến đổi hàng ngược (đổi chỗ lại; nhân với \(\frac1k\); trừ đi đúng bội vừa cộng) đưa hệ mới về hệ cũ, nên theo cùng lý do, mọi nghiệm của hệ mới là nghiệm của hệ cũ. \(\square\)

Mệnh đề 3 (cấu trúc của tập nghiệm). Nếu \(x_0\) là một nghiệm của \(Ax = b\) thì tập nghiệm của hệ là \(\{x_0 + z : z \in \ker A\}\). Hệ quả: một hệ tuyến tính vô nghiệm, có đúng một nghiệm, hoặc có vô số nghiệm; nó có nhiều nhất một nghiệm khi và chỉ khi \(\ker A = \{0\}\).

Chứng minh. Với \(z \in \ker A\), \(A(x_0 + z) = Ax_0 + Az = b + 0 = b\). Ngược lại, nếu \(Ax = b\) thì \(A(x - x_0) = b - b = 0\), nên \(x = x_0 + (x - x_0)\) với \(x - x_0 \in \ker A\). Nếu \(\ker A\) chứa một vector \(z \neq 0\) thì mọi \(tz\) cũng thuộc \(\ker A\) (vì \(A(tz) = tAz = 0\)), và các nghiệm \(x_0 + tz\) khác nhau với mọi \(t\) khác nhau: vô số nghiệm. Nếu \(\ker A = \{0\}\) thì tập nghiệm chỉ gồm \(x_0\). \(\square\)

Định lý 4 (nghịch đảo của ma trận \(2 \times 2\)). Cho \(M = \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix}\). Nếu \(\det M = ps - qr \neq 0\) thì \(M\) khả nghịch và \(M^{-1} = \frac{1}{ps - qr} \begin{pmatrix} s & -q \\ -r & p \end{pmatrix}\). Nếu \(\det M = 0\) thì \(M\) không khả nghịch.

Chứng minh. Nhân trực tiếp:

\[ \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix} \begin{pmatrix} s & -q \\ -r & p \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} ps - qr & -pq + qp \\ rs - sr & -rq + sp \end{pmatrix} = (ps - qr) I, \]

và tương tự khi nhân theo thứ tự ngược lại; chia cho \(ps - qr \neq 0\) được \(MM^{-1} = M^{-1}M = I\). Nếu \(\det M = 0\) mà có \(B\) với \(MB = I\) thì theo Định lý 4 của Chương 53, \(\det M \cdot \det B = \det I = 1\), trong khi vế trái bằng 0: vô lý. \(\square\)

Định lý 5 (các điều tương đương). Với ma trận \(A\) cỡ \(2 \times 2\), các điều sau tương đương:

  1. \(A\) khả nghịch;
  2. \(\det A \neq 0\);
  3. \(Ax = 0\) chỉ có nghiệm \(x = 0\), tức \(\ker A = \{0\}\);
  4. với mọi \(b \in \mathbb{R}^2\), hệ \(Ax = b\) có đúng một nghiệm.

Chứng minh. (1) \(\Rightarrow\) (4): \(x = A^{-1} b\) là một nghiệm vì \(A(A^{-1} b) = b\), và là nghiệm duy nhất vì \(Ax = b\) kéo theo \(x = A^{-1}(Ax) = A^{-1} b\). (4) \(\Rightarrow\) (3): lấy \(b = 0\). (3) \(\Rightarrow\) (2): nếu \(\det A = 0\) thì hai cột phụ thuộc tuyến tính (Định lý 5 của Chương 53), tức có \((x_1; x_2) \neq (0; 0)\) với \(x_1 (\text{cột } 1) + x_2 (\text{cột } 2) = 0\); vector ấy là một nghiệm khác 0 của \(Ax = 0\), trái với (3). (2) \(\Rightarrow\) (1): Định lý 4. \(\square\)

Nói theo ngôn ngữ của Chương 20: (3) là \(T_A\) đơn ánh, (4) là \(T_A\) song ánh, và \(A^{-1}\) là ma trận của hàm ngược. Với ma trận vuông, không mất thông tin (đơn ánh) đã đủ để đạt mọi đầu ra (toàn ánh); với hàm tùy ý thì không như vậy.

Định lý 6 (nghịch đảo của một tích). Nếu \(A\), \(B\) là hai ma trận vuông cùng cỡ, khả nghịch, thì \(AB\) khả nghịch và \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\).

Chứng minh. Dùng tính kết hợp (Định lý 3 của Chương 52): \((AB)(B^{-1} A^{-1}) = A(BB^{-1})A^{-1} = AIA^{-1} = AA^{-1} = I\), và tương tự \((B^{-1} A^{-1})(AB) = B^{-1}(A^{-1}A)B = I\). \(\square\)

Mệnh đề 7 (nhiều ẩn hơn phương trình). Một hệ \(m\) phương trình tuyến tính với vế phải bằng 0 và \(n > m\) ẩn luôn có một nghiệm khác 0.

Chứng minh. Quy nạp theo \(m\) (Chương 18). Khi \(m = 0\), không có ràng buộc nào, và vector có mọi thành phần bằng 1 là một nghiệm khác 0. Giả sử mệnh đề đúng với \(m - 1\) phương trình. Xét hệ \(m\) phương trình, \(n > m\) ẩn. Nếu hệ số của \(x_1\) trong mọi phương trình đều bằng 0, thì \(x_1 = 1\), các ẩn khác bằng 0 là một nghiệm khác 0. Nếu không, đổi chỗ để phương trình đầu có hệ số của \(x_1\) khác 0, rồi dùng nó khử \(x_1\) khỏi \(m - 1\) phương trình còn lại. Ta được \(m - 1\) phương trình với vế phải 0 chỉ chứa \(n - 1\) ẩn \(x_2, \dots, x_n\), và \(n - 1 > m - 1\). Theo giả thiết quy nạp, chúng có một nghiệm \((x_2; \dots; x_n)\) khác 0; giải phương trình đầu để tìm \(x_1\), ta được một nghiệm khác 0 của hệ ban đầu (Mệnh đề 2). \(\square\)

Hệ quả 8. Trong \(\mathbb{R}^m\), mọi bộ gồm nhiều hơn \(m\) vector đều phụ thuộc tuyến tính. Một ma trận \(m \times n\) với \(n > m\) luôn có hạt nhân khác \(\{0\}\).

Chứng minh. Xếp \(n > m\) vector thành các cột của một ma trận \(A\) cỡ \(m \times n\). Hệ \(Ax = 0\) có \(m\) phương trình và \(n\) ẩn, nên theo Mệnh đề 7 có nghiệm \(x \neq 0\), tức một tổ hợp không tầm thường của các cột bằng 0. \(\square\)

Đây chính là nửa đầu của Định lý 6 ở Chương 50 ("mọi bộ vector độc lập tuyến tính trong \(\mathbb{R}^n\) có không quá \(n\) vector"), mà chương ấy đã hẹn sẽ trở nên tự nhiên khi ta loại dần từng ẩn.

Định lý 9 (hạng và hạt nhân; phát biểu). Với mọi ma trận \(A\) cỡ \(m \times n\),

\[ \operatorname{rank} A + \dim \ker A = n, \]

trong đó \(\dim \ker A\) là số chiều của hạt nhân. Nói bằng thông tin: số chiều của đầu vào bằng số chiều được giữ lại cộng số chiều bị mất.

Ý chứng minh. Khử Gauss hệ \(Ax = 0\) về dạng bậc thang không đổi hạt nhân (Mệnh đề 2). Ở dạng bậc thang, mỗi ẩn tự do ứng với một vector của hạt nhân (cho ẩn ấy bằng 1, các ẩn tự do khác bằng 0), và các vector này là một cơ sở của hạt nhân; còn các cột của \(A\) ứng với những ẩn đứng đầu một phương trình là một cơ sở của tập ảnh. Số ẩn tự do cộng số ẩn đứng đầu bằng \(n\). Chứng minh đầy đủ hai khẳng định về cơ sở dài hơn và không cần cho phần còn lại của sách.

Định lý 9 gọi là định lý hạng và hạt nhân (rank–nullity theorem). Kiểm tra trên các ví dụ: phép chiếu \(P_x\) có \(1 + 1 = 2\); ma trận ở Ví dụ 5 có \(2 + 1 = 3\); một ma trận khả nghịch \(n \times n\) có \(n + 0 = n\); ma trận không cỡ \(m \times n\) có \(0 + n = n\).

Sợi chỉ

  • S2. Thông tin và khả nghịch. Đây là chương cốt lõi của sợi chỉ này. Hạt nhân là chính xác phần thông tin bị mất: hai đầu vào cho cùng đầu ra khi và chỉ khi hiệu của chúng thuộc hạt nhân, như bài C1 của Chương 51 đã báo trước. Một ma trận vuông tháo ngược được khi và chỉ khi hạt nhân chỉ gồm 0, khi và chỉ khi định thức khác 0; định lý hạng và hạt nhân là một bảng cân đối: thông tin vào bằng thông tin giữ lại cộng thông tin mất. Các phép biến đổi hàng là những bước tháo ngược được, nên giữ nguyên tập nghiệm, như bộ lọc của Chương 26.
  • S7. Xấp xỉ và sai số. Với hệ điều kiện xấu, thay đổi \(0{,}0001\) ở dữ liệu làm nghiệm nhảy từ \((1; 1)\) tới \((2; 0)\): sai số theo tỉ lệ bị khuếch đại khoảng \(28.000\) lần. Định thức nhỏ không phải là thước đo; điều quyết định là các hàng gần như cùng phương.
  • S3. Thứ tự của biến đổi. \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\): tháo ngược phải đi theo thứ tự ngược, lần thứ ba sau tất và giày ở Chương 6 và dây chuyền ở Chương 25; và từ \(AX = B\) hay \(XA = B\) ta nhân \(A^{-1}\) ở hai phía khác nhau.
  • S6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc. Cùng một hệ \(Ax = b\) là giao của các đường thẳng hay mặt phẳng, là câu hỏi "\(b\) có là tổ hợp của các cột không" (Chương 50), và là câu hỏi chạy ngược một biến đổi.

Tóm tắt

  • Hệ phương trình tuyến tính \(Ax = b\) hỏi đầu vào nào của biến đổi \(T_A\) cho đầu ra \(b\); nó vô nghiệm, có đúng một nghiệm, hoặc có vô số nghiệm, không bao giờ có đúng hai.
  • Hạt nhân (các đầu vào bị ép về 0) là thông tin bị mất; tập ảnh (các đầu ra đạt được) là bao tuyến tính của các cột; hạng là số chiều của tập ảnh.
  • Nếu \(x_0\) là một nghiệm thì mọi nghiệm có dạng \(x_0 + z\) với \(z\) thuộc hạt nhân.
  • Khử Gauss dùng ba phép biến đổi hàng, đều tháo ngược được, nên giữ nguyên tập nghiệm; hệ ở dạng bậc thang được giải bằng thế ngược.
  • Với ma trận vuông, khả nghịch, định thức khác 0, hạt nhân chỉ gồm 0, và hệ luôn có đúng một nghiệm là bốn cách nói cùng một điều; nghịch đảo \(2 \times 2\) là đổi chỗ, đổi dấu rồi chia cho định thức.
  • \((AB)^{-1} = B^{-1} A^{-1}\): tháo ngược theo thứ tự ngược.
  • Nhiều ẩn hơn phương trình thì hệ với vế phải 0 có nghiệm khác 0; hạng cộng số chiều hạt nhân bằng số ẩn.
  • Hệ điều kiện xấu khuếch đại sai số; giải hệ thường không cần tính nghịch đảo.

Bài tập

A. Tư duy

A1. Giải thích vì sao một hệ phương trình tuyến tính không thể có đúng hai nghiệm.

Lời giải

Nếu \(x_1 \neq x_2\) đều là nghiệm thì \(z = x_2 - x_1\) khác 0 và \(Az = b - b = 0\), tức \(z\) thuộc hạt nhân. Khi đó mọi điểm \(x_1 + tz\) đều là nghiệm, vì \(A(x_1 + tz) = b + t \cdot 0 = b\): cả đường thẳng qua hai nghiệm gồm toàn nghiệm. Về hình học, hai đường thẳng khác nhau cắt nhau nhiều nhất tại một điểm; có hai điểm chung thì chúng trùng nhau.

A2. Vì sao "cộng vào phương trình thứ hai năm lần phương trình thứ nhất" là một phép biến đổi hàng hợp lệ, còn "nhân phương trình thứ hai với 0" thì không?

Lời giải

Phép thứ nhất tháo ngược được: trừ đi năm lần phương trình thứ nhất là về lại hệ cũ, nên tập nghiệm không đổi. Phép thứ hai biến phương trình thứ hai thành \(0 = 0\) và xóa mất một ràng buộc; không có cách nào khôi phục phương trình ấy từ \(0 = 0\). Tập nghiệm có thể rộng ra: hệ \(x + y = 2\), \(x - y = 0\) có một nghiệm \((1; 1)\), nhưng sau khi nhân phương trình sau với 0 thì có vô số nghiệm. Đây là bước không tháo ngược được mà Chương 26 đã cảnh báo.

A3. Một bạn giải phương trình ma trận \(AX = B\) (với \(A\) khả nghịch) và viết \(X = BA^{-1}\). Chỉ ra chỗ sai.

Lời giải

Muốn gỡ \(A\) khỏi vế trái của \(AX\), phải nhân \(A^{-1}\) vào bên trái cả hai vế: \(A^{-1}(AX) = (A^{-1}A)X = X\), nên \(X = A^{-1} B\). Nhân vào bên phải thì được \(AXA^{-1}\), không gỡ được gì. Vì nhân ma trận không giao hoán, \(A^{-1} B\) và \(BA^{-1}\) nói chung khác nhau. Chẳng hạn với \(A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\): \(A^{-1} B = \begin{pmatrix} 0 & 0 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) còn \(BA^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix}\).

A4. Vì sao một ma trận cỡ \(2 \times 3\) không thể có ma trận nghịch đảo hai phía? Giải thích bằng ngôn ngữ thông tin.

Lời giải

Ma trận ấy nén ba con số thành hai con số. Theo Hệ quả 8, hạt nhân của nó khác \(\{0\}\): có vector \(z \neq 0\) bị ép về 0, nên \(0\) và \(z\) có cùng đầu ra, và không phép tháo nào biết được đầu ra 0 đến từ \(0\) hay từ \(z\). Do đó không có \(B\) nào với \(BA = I_3\). Nó vẫn có thể có một nghịch đảo một phía \(B\) với \(AB = I_2\), như ở mục Ranh giới.

A5. Biến đổi \((x; y; z) \mapsto x + y + z\) chỉ giữ lại tổng của ba số. Tìm hạt nhân, tập ảnh, hạng của nó và kiểm tra định lý hạng và hạt nhân.

Lời giải

Ma trận là \(\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \end{pmatrix}\), cỡ \(1 \times 3\). Hạt nhân là mặt phẳng \(x + y + z = 0\) của Chương 50, có số chiều 2, với cơ sở \((1; -1; 0)\), \((0; 1; -1)\). Tập ảnh là cả \(\mathbb{R}\) (mọi tổng đều đạt được), hạng 1. Và \(1 + 2 = 3\). Biết tổng chỉ giữ lại một chiều thông tin; hai chiều còn lại, cách các số chênh lệch nhau, bị mất.

B. Tính toán

B1. Giải bằng khử Gauss: \(x + y + z = 4\), \(x - 2y + z = 7\), \(2x + y - z = 0\).

Lời giải

\(h_2 \leftarrow h_2 - h_1\) cho \(-3y = 3\), nên \(y = -1\). \(h_3 \leftarrow h_3 - 2h_1\) cho \(-y - 3z = -8\), thay \(y = -1\) được \(1 - 3z = -8\), nên \(z = 3\). Từ phương trình đầu, \(x = 4 - (-1) - 3 = 2\). Nghiệm \((2; -1; 3)\). Thử lại: \(2 - 1 + 3 = 4\), \(2 + 2 + 3 = 7\), \(4 - 1 - 3 = 0\).

B2. Tìm nghịch đảo của \(\begin{pmatrix} 3 & 2 \\ 4 & 3 \end{pmatrix}\) và dùng nó giải hệ \(3x + 2y = 7\), \(4x + 3y = 10\).

Lời giải

Định thức \(9 - 8 = 1\), nên nghịch đảo là \(\begin{pmatrix} 3 & -2 \\ -4 & 3 \end{pmatrix}\). Nghiệm là \(\begin{pmatrix} 3 & -2 \\ -4 & 3 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 7 \\ 10 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 21 - 20 \\ -28 + 30 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 \\ 2 \end{pmatrix}\). Thử lại: \(3 + 4 = 7\), \(4 + 6 = 10\).

B3. Với giá trị nào của \(m\) thì hệ \(x + my = 1\), \(mx + 4y = 2\) có đúng một nghiệm, vô nghiệm, vô số nghiệm? Khi có đúng một nghiệm, tìm nghiệm ấy.

Lời giải

Định thức của ma trận hệ số là \(4 - m^2\). Nếu \(m \neq \pm 2\), hệ có đúng một nghiệm; theo công thức nghịch đảo, \(x = \frac{4 - 2m}{4 - m^2} = \frac{2}{2 + m}\) và \(y = \frac{2 - m}{4 - m^2} = \frac{1}{2 + m}\) (thử với \(m = 0\): \(x = 1\), \(y = \frac12\)). Nếu \(m = 2\): hệ là \(x + 2y = 1\), \(2x + 4y = 2\), phương trình sau gấp đôi phương trình trước: vô số nghiệm \((1 - 2t; t)\). Nếu \(m = -2\): hệ là \(x - 2y = 1\), \(-2x + 4y = 2\); phép \(h_2 \leftarrow h_2 + 2h_1\) cho \(0 = 4\): vô nghiệm.

B4. Tìm hạt nhân, tập ảnh và hạng của \(A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 4 \end{pmatrix}\).

Lời giải

\(Ax = 0\) là \(x_1 + 2x_2 = 0\) (phương trình sau gấp đôi phương trình trước), nên hạt nhân là \(\{t(-2; 1)\}\), một đường thẳng. Hai cột \((1; 2)\) và \((2; 4)\) cùng phương, nên tập ảnh là đường \(\{s(1; 2)\}\), tức đường \(y = 2x\), và hạng bằng 1. Kiểm tra: \(1 + 1 = 2\).

B5. Tìm hạt nhân của \(A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 3 \end{pmatrix}\), rồi tìm mọi nghiệm của \(Ax = (3; 6)\).

Lời giải

\(h_2 \leftarrow h_2 - h_1\) đưa \(Ax = 0\) về \(x + y + z = 0\), \(y + 2z = 0\). Với ẩn tự do \(z = t\): \(y = -2t\), \(x = t\). Hạt nhân là \(\{t(1; -2; 1)\}\), số chiều 1; hạng là \(3 - 1 = 2\), tập ảnh là cả \(\mathbb{R}^2\). Với vế phải \((3; 6)\), dễ thấy \((1; 1; 1)\) là một nghiệm (\(1 + 1 + 1 = 3\), \(1 + 2 + 3 = 6\)), nên theo Mệnh đề 3, mọi nghiệm là \((1; 1; 1) + t(1; -2; 1) = (1 + t; 1 - 2t; 1 + t)\).

B6. Cho \(A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 3 & 1 \end{pmatrix}\). Tính \((AB)^{-1}\) và so sánh với \(B^{-1} A^{-1}\) và \(A^{-1} B^{-1}\).

Lời giải

\(AB = \begin{pmatrix} 7 & 2 \\ 3 & 1 \end{pmatrix}\), định thức \(7 - 6 = 1\), nên \((AB)^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & -2 \\ -3 & 7 \end{pmatrix}\). Với \(A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & -2 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\) và \(B^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -3 & 1 \end{pmatrix}\): \(B^{-1} A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & -2 \\ -3 & 7 \end{pmatrix}\), đúng bằng \((AB)^{-1}\); còn \(A^{-1} B^{-1} = \begin{pmatrix} 7 & -2 \\ -3 & 1 \end{pmatrix}\), khác.

B7. Giải hệ \(x + y = 2\), \(x + 0{,}999y = 1{,}999\). Nếu vế phải thứ hai đo thành \(2{,}001\) thì nghiệm là gì? Nhận xét.

Lời giải

Trừ hai phương trình: \(0{,}001y = 2 - 1{,}999 = 0{,}001\), nên \(y = 1\), \(x = 1\). Với vế phải \(2{,}001\): \(0{,}001y = 2 - 2{,}001 = -0{,}001\), nên \(y = -1\), \(x = 3\). Vế phải đổi \(0{,}002\), nghiệm nhảy từ \((1; 1)\) tới \((3; -1)\), một khoảng \(\sqrt{8} \approx 2{,}83\). Hai đường \(x + y = 2\) và \(x + 0{,}999y = 1{,}999\) gần như trùng nhau: hệ điều kiện xấu.

B8. Kiểm tra rằng \(B = \begin{pmatrix} 1 & -1 & 1 \\ 0 & 1 & -1 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}\) là nghịch đảo của \(A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & 1 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}\).

Lời giải

Chỉ cần nhân. Hàng \((1; 1; 0)\) của \(A\) nhân vô hướng với ba cột của \(B\) cho \(1\), \(-1 + 1 = 0\), \(1 - 1 = 0\); hàng \((0; 1; 1)\) cho \(0\), \(1\), \(-1 + 1 = 0\); hàng \((0; 0; 1)\) cho \(0\), \(0\), \(1\). Vậy \(AB = I\), và nhân theo thứ tự ngược lại cũng được \(BA = I\). (Với ma trận vuông, thật ra chỉ cần kiểm tra một phía; bài C1 chứng minh điều ấy cho trường hợp \(2 \times 2\).) Tìm nghịch đảo có thể khó, nhưng kiểm tra một ứng viên thì dễ.

B9. Tìm \(k\) để hệ \(x + 2y = 0\), \(3x + ky = 0\) có nghiệm khác \((0; 0)\), và tìm mọi nghiệm khi ấy.

Lời giải

Theo Định lý 5, cần định thức \(k - 6 = 0\), tức \(k = 6\). Khi đó phương trình sau gấp ba phương trình trước, và mọi nghiệm là \(t(-2; 1)\).

B10. (Số liệu giả định.) Một người mua ba loại hạt: hạt điều giá 320 nghìn đồng một kg, hạnh nhân 250 nghìn, óc chó 200 nghìn; tổng cộng 3 kg, trả 760 nghìn đồng, và số kg hạt điều bằng số kg óc chó. (a) Mỗi loại mua bao nhiêu kg? (b) Nếu giá hạt điều là 300 nghìn và người ấy trả 750 nghìn thì sao? Còn nếu giá 300 nghìn mà trả 760 nghìn?

Lời giải

Gọi số kg là \(x\), \(y\), \(z\): \(x + y + z = 3\), \(320x + 250y + 200z = 760\), \(x - z = 0\). (a) Thay \(z = x\) và \(y = 3 - 2x\) vào phương trình thứ hai: \(320x + 750 - 500x + 200x = 760\), tức \(20x = 10\), nên \(x = z = 0{,}5\) và \(y = 2\). (b) Với giá 300: \(300x + 750 - 500x + 200x = 750\), tức \(0 = 0\): vô số nghiệm \((t; 3 - 2t; t)\) với \(0 \leq t \leq 1{,}5\) (số kg không âm). Lý do: giá 250 của hạnh nhân nằm đúng giữa 300 và 200, nên \(300x + 250y + 200z = 250(x + y + z) + 50(x - z)\): phương trình tiền là tổ hợp của hai phương trình kia và không cho thêm thông tin. Nếu trả 760 nghìn thì phương trình trở thành \(0 = 10\): vô nghiệm.

C. Phản ví dụ và chứng minh

C1. Cho \(A\), \(B\) là hai ma trận \(2 \times 2\) với \(AB = I\). Chứng minh rằng \(BA = I\).

Lời giải

Theo Định lý 4 của Chương 53, \(\det A \cdot \det B = \det I = 1\), nên \(\det A \neq 0\), và theo Định lý 4, \(A\) có nghịch đảo \(A^{-1}\). Nhân \(A^{-1}\) vào bên trái hai vế của \(AB = I\): \(B = A^{-1}\). Do đó \(BA = A^{-1} A = I\). \(\square\) Với ma trận không vuông, điều này sai: ở mục Ranh giới, \(AB = I_2\) nhưng \(BA \neq I_3\).

C2. Chứng minh hoặc bác bỏ: nếu \(A\) và \(B\) khả nghịch thì \(A + B\) khả nghịch. Chứng minh thêm rằng nếu \(A\) khả nghịch thì \(\det(A^{-1}) = \frac{1}{\det A}\).

Lời giải

Sai: \(A = I\) và \(B = -I\) đều khả nghịch, nhưng \(A + B = 0\) thì không. Về \(\det(A^{-1})\): theo Định lý 4 của Chương 53, \(\det A \cdot \det(A^{-1}) = \det(AA^{-1}) = \det I = 1\), nên \(\det(A^{-1}) = \frac{1}{\det A}\). \(\square\) Điều này khớp với hình học: nếu \(A\) phóng diện tích lên \(\lvert \det A \rvert\) lần thì phép tháo ngược phải thu nhỏ đúng chừng ấy lần.

C3. Chứng minh rằng bốn vector bất kỳ trong \(\mathbb{R}^3\) phụ thuộc tuyến tính, và tìm một tổ hợp không tầm thường bằng 0 của \((1; 0; 0)\), \((0; 1; 0)\), \((0; 0; 1)\), \((1; 2; 3)\).

Lời giải

Đó là Hệ quả 8 với \(m = 3\), \(n = 4\): hệ ba phương trình, bốn ẩn, vế phải 0 luôn có nghiệm khác 0. Với bốn vector đã cho, \((1; 2; 3) = 1 \cdot (1; 0; 0) + 2 \cdot (0; 1; 0) + 3 \cdot (0; 0; 1)\), nên \(1 \cdot (1; 0; 0) + 2 \cdot (0; 1; 0) + 3 \cdot (0; 0; 1) - 1 \cdot (1; 2; 3) = 0\). \(\square\)

Câu hỏi để ngỏ

Dưới một biến đổi tuyến tính, phần lớn vector bị xoay sang hướng khác. Có vector nào chỉ bị kéo dài hay co lại mà vẫn giữ nguyên hướng không? Nếu có, chúng cho biết gì về biến đổi?