Bỏ qua

Chương 53: Định thức: hệ số co giãn thể tích

Câu hỏi mở đầu

Mỗi biến đổi tuyến tính co giãn diện tích theo cùng một tỉ lệ ở mọi nơi. Tỉ lệ ấy là con số nào, tính từ ma trận ra sao, và nó cho biết gì khi bằng 0 hay khi âm?

Một con số cho cả mặt phẳng

Lấy ma trận \(A = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}\). Theo Chương 51, hai cột của nó là ảnh của \(e_1\) và \(e_2\), nên hình vuông đơn vị, với bốn đỉnh \((0; 0)\), \((1; 0)\), \((1; 1)\), \((0; 1)\), biến thành hình bình hành với bốn đỉnh \((0; 0)\), \((3; 1)\), \((4; 3)\), \((1; 2)\). Hình vuông có diện tích 1. Hình bình hành có diện tích bao nhiêu?

Không cần công thức nào, chỉ cần cắt ghép. Hình bình hành nằm trong hình chữ nhật \(4 \times 3\), diện tích 12. Phần thừa gồm hai tam giác vuông với hai cạnh góc vuông 3 và 1, mỗi tam giác có diện tích \(\frac32\); hai tam giác vuông với hai cạnh góc vuông 1 và 2, mỗi tam giác có diện tích 1; và hai hình vuông nhỏ \(1 \times 1\) ở hai góc. Vậy diện tích hình bình hành là

\[ 12 - 2 \cdot \frac32 - 2 \cdot 1 - 2 \cdot 1 = 5. \]
Hình bình hành dựng trên hai vector (3; 1) và (1; 2) nằm trong hình chữ nhật 4 x 3, các phần thừa được tô màu
Cắt ghép: hình chữ nhật \(4 \times 3\) trừ đi hai tam giác \(\frac32\), hai tam giác \(1\) và hai hình vuông \(1\) còn lại hình bình hành có diện tích \(5\).

Chỉ một hình vuông thì chưa nói lên nhiều. Nhưng một biến đổi tuyến tính đối xử với mọi ô của lưới như nhau. Ô vuông \([i; i + 1] \times [j; j + 1]\) là hình vuông đơn vị dời đi \((i; j)\), và ảnh của nó là hình bình hành trên dời đi \(A(i; j)\): mọi ô biến thành những bản sao của cùng một hình bình hành, cùng diện tích 5. Một ô nhỏ cạnh \(\frac1N\) là hình vuông đơn vị thu nhỏ \(N\) lần, nên ảnh của nó là hình bình hành thu nhỏ \(N\) lần, diện tích \(\frac{5}{N^2}\). Một hình bất kỳ được lấp gần kín bằng các ô nhỏ như thế, như cách Chương 37 lấp diện tích dưới đồ thị bằng các hình chữ nhật. Đếm ô trước và sau biến đổi, ta thấy diện tích của mọi hình đều được nhân với cùng một số 5, dù hình ấy ở gần hay xa gốc tọa độ. Hình tròn đơn vị, diện tích \(\pi\), biến thành một hình bầu dục có diện tích \(5\pi\).

Lưới ô vuông và hình tròn đơn vị trước và sau biến đổi của ma trận có hai cột (3; 1) và (1; 2)
Qua \(A = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}\), mọi ô vuông diện tích 1 thành một hình bình hành diện tích 5, và hình tròn diện tích \(\pi\) thành hình bầu dục diện tích \(5\pi\).

Làm lại phép cắt ghép với hai cột tổng quát \((a; c)\) và \((b; d)\), các số đều dương và hai cột nằm như trong hình, ta được hình chữ nhật \((a + b) \times (c + d)\) trừ hai tam giác \(\frac{ac}{2}\), hai tam giác \(\frac{bd}{2}\) và hai hình chữ nhật \(bc\):

\[ (a + b)(c + d) - ac - bd - 2bc = ad - bc. \]

Con số \(ad - bc\) ấy đã gặp ở Mệnh đề 4 của Chương 50: hai vector trong mặt phẳng độc lập tuyến tính khi và chỉ khi nó khác 0. Nó gọi là định thức (determinant) của ma trận.

Nhưng \(ad - bc\) có thể âm. Đổi chỗ hai cột, \(\begin{pmatrix} 1 & 3 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}\) cho \(1 \cdot 1 - 3 \cdot 2 = -5\), trong khi hình bình hành vẫn là hình cũ, diện tích vẫn là 5. Dấu trừ mang một thông tin khác: biến đổi mới đưa \(e_1\) tới \((1; 2)\) và \(e_2\) tới \((3; 1)\), nên muốn đi từ ảnh của \(e_1\) tới ảnh của \(e_2\) phải quay theo chiều kim đồng hồ, ngược với cách đi từ \(e_1\) tới \(e_2\). Mặt phẳng đã bị lật như khi soi gương. Còn khi \(ad - bc = 0\), hình bình hành dẹt lại thành một đoạn thẳng: hai cột nằm trên cùng một đường thẳng, và cả mặt phẳng bị ép vào đường thẳng ấy.

Vì sao cấu trúc này phải xuất hiện, dù chưa ai đặt tên cho nó? Vì mỗi biến đổi tuyến tính nhân mọi diện tích với cùng một số, nên mỗi ma trận vuông mang sẵn một con số, dù ta có gọi tên nó hay không. Con số ấy còn bị ép phải có đúng dạng \(ad - bc\). Diện tích có dấu của hình bình hành dựng trên hai cột phải được nhân lên khi một cột được nhân lên, phải không đổi khi ta trượt một cột dọc theo cột kia (đáy và chiều cao không đổi, như bài B4 của Chương 51), và phải bằng 1 với hình vuông đơn vị. Mệnh đề 3 sẽ chỉ ra rằng chỉ có một biểu thức thỏa ba đòi hỏi ấy. Vì thế nó hiện ra ở khắp nơi: trong phép thử độc lập của Chương 50, trong công thức nghiệm của hai phương trình bậc nhất hai ẩn, và sẽ hiện ra trong công thức tháo ngược một ma trận ở Chương 54.

Ký hiệu

Với \(A = \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix}\), định thức của \(A\) là

\[ \det A = ad - bc, \]

tích hai số trên đường chéo chính trừ tích hai số trên đường chéo còn lại. Sách giáo khoa còn viết \(\begin{vmatrix} a & b \\ c & d \end{vmatrix}\); sách này viết \(\det A\) để khỏi lẫn với dấu trị tuyệt đối. Đặt hai vector \((a; b)\) và \((c; d)\) của Mệnh đề 4 ở Chương 50 thành hai cột, ta được ma trận \(\begin{pmatrix} a & c \\ b & d \end{pmatrix}\) với định thức \(ad - cb\): đúng biểu thức ở đó.

Hai cách đọc con số này:

  • \(\lvert \det A \rvert\) là hệ số co giãn diện tích: mọi hình qua \(T_A\) có diện tích nhân lên \(\lvert \det A \rvert\) lần. Chính \(\det A\) là diện tích có dấu (Chương 37) của hình bình hành dựng trên cột thứ nhất rồi cột thứ hai.
  • Dấu của \(\det A\) cho biết định hướng (orientation). Đi từ \(e_1\) tới \(e_2\) là quay ngược chiều kim đồng hồ một góc vuông. Nếu \(\det A > 0\), đi từ ảnh của \(e_1\) tới ảnh của \(e_2\) cũng là quay ngược chiều kim đồng hồ (ít hơn nửa vòng): biến đổi giữ định hướng. Nếu \(\det A < 0\), phải quay theo chiều kim đồng hồ: biến đổi đảo định hướng, mặt phẳng bị lật như qua gương, và một chữ F biến thành chữ F soi gương.

Một ma trận vuông có định thức bằng 0 gọi là ma trận suy biến (singular matrix). Với ma trận \(2 \times 2\), đó là lúc hình vuông đơn vị bị ép dẹt thành một đoạn thẳng hay một điểm, và cả mặt phẳng bị ép vào một đường thẳng hay một điểm.

Bàn tương tác: diện tích có dấu

Kéo đầu hai cột của một ma trận \(2 \times 2\) tới các điểm nguyên, và theo dõi con số định thức, màu của hình bình hành và chiều của cung nhỏ ở gốc. Khi nào định thức dương, âm, bằng 0? Kéo cột thứ hai dọc theo đường nét đứt: định thức có đổi không?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Độ lớn của định thức là diện tích hình bình hành dựng trên hai cột, còn dấu của nó cho biết chiều quay ngắn nhất từ cột thứ nhất sang cột thứ hai: ngược chiều kim đồng hồ thì dương, theo chiều kim đồng hồ thì âm. Kéo cột thứ hai dọc đường nét đứt, song song với cột thứ nhất, thì đáy và chiều cao không đổi, nên định thức đứng yên. Muốn đổi dấu, cột thứ hai phải băng qua đường thẳng chứa cột thứ nhất, và đúng lúc nằm trên đường ấy, hình bình hành dẹt lại, định thức bằng 0.

Với ma trận \(3 \times 3\) có các phần tử \(a_{ij}\), định thức được tính bằng khai triển theo hàng đầu (first-row expansion):

\[ \det A = a_{11} \det \begin{pmatrix} a_{22} & a_{23} \\ a_{32} & a_{33} \end{pmatrix} - a_{12} \det \begin{pmatrix} a_{21} & a_{23} \\ a_{31} & a_{33} \end{pmatrix} + a_{13} \det \begin{pmatrix} a_{21} & a_{22} \\ a_{31} & a_{32} \end{pmatrix}. \]

Mỗi phần tử của hàng đầu nhân với định thức \(2 \times 2\) còn lại khi xóa hàng và cột chứa nó, với dấu lần lượt là cộng, trừ, cộng. Trong không gian, ba cột của \(A\) dựng nên một hình hộp có sáu mặt là hình bình hành; \(\lvert \det A \rvert\) là thể tích của hình hộp ấy, tức hệ số co giãn thể tích của \(T_A\), còn dấu cho biết không gian có bị lật hay không: một bàn tay phải có thành bàn tay trái hay không.

Làm bằng tay

Ví dụ 1 (những biến đổi quen thuộc). Các biến đổi của Chương 51 có định thức:

  • phép co giãn \(\begin{pmatrix} k_1 & 0 \\ 0 & k_2 \end{pmatrix}\): \(\det = k_1 k_2\), vì một hình chữ nhật có hai cạnh nhân với \(k_1\) và \(k_2\);
  • phép quay góc \(\theta\): \(\det = \cos\theta \cdot \cos\theta - (-\sin\theta) \cdot \sin\theta = \cos^2\theta + \sin^2\theta = 1\) (Định lý 2 của Chương 30): giữ diện tích, giữ định hướng;
  • phép trượt \(\begin{pmatrix} 1 & k \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\): \(\det = 1\): làm nghiêng hình mà không đổi diện tích, đúng như bài B4 của Chương 51;
  • phép phản chiếu qua \(y = x\), \(\begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\): \(\det = 0 \cdot 0 - 1 \cdot 1 = -1\): giữ diện tích nhưng đảo định hướng;
  • phép chiếu lên trục hoành, \(\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\): \(\det = 0\): mặt phẳng bị ép vào trục hoành.
Chữ F qua phép quay, phép phản chiếu và một phép ép dẹt
Ba dấu của định thức. Trái: phép quay \(30^\circ\) giữ diện tích và định hướng. Giữa: phép phản chiếu qua \(y = x\) giữ diện tích nhưng lật chữ F thành chữ F soi gương. Phải: ma trận \(\begin{pmatrix} 1 & \frac12 \\ \frac12 & \frac14 \end{pmatrix}\) ép cả mặt phẳng vào đường \(y = \frac{x}{2}\); hình vuông đơn vị (nét đứt) thành một đoạn thẳng.

Ví dụ 2 (định thức của một tích). Với \(A = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}\) (\(\det A = 5\)) và \(B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}\) (\(\det B = 1 + 2 = 3\)):

\[ AB = \begin{pmatrix} 2 & 7 \\ -1 & 4 \end{pmatrix}, \qquad BA = \begin{pmatrix} 5 & 5 \\ -2 & 1 \end{pmatrix}. \]

Hai tích khác nhau, nhưng \(\det(AB) = 8 + 7 = 15\) và \(\det(BA) = 5 + 10 = 15\), cùng bằng \(5 \cdot 3\). Điều này không có gì lạ: làm \(B\) rồi làm \(A\) thì diện tích nhân 3 rồi nhân 5, làm theo thứ tự kia thì nhân 5 rồi nhân 3, và phép nhân các số thì giao hoán. Hai ma trận \(SR\) và \(RS\) của Chương 52 cũng vậy: khác nhau, nhưng cùng có định thức 1, vì phép quay và phép trượt đều giữ diện tích.

Bàn tương tác: diện tích nhân lên qua từng bước

Bàn mở ra với hai ma trận của Ví dụ 2: làm \(B\) trước, rồi làm \(A\). Hình vuông đơn vị (xám) biến thành hình xanh sau \(B\), rồi thành hình xanh lục sau \(A\). Chọn những cặp khác. Diện tích thay đổi thế nào qua từng bước? Khi nào \(\det(AB)\) âm? Đổi thứ tự thì định thức có đổi không?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Mỗi bước nhân diện tích với trị tuyệt đối của định thức của bước ấy, nên sau hai bước diện tích được nhân với tích hai số, và \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\). Dấu cũng nhân theo: một lần lật cho định thức âm, hai lần lật thì như không lật. Chỉ cần một bước ép dẹt là cuối cùng mọi thứ bị ép dẹt. Đổi thứ tự thì \(BA\) thường khác \(AB\), nhưng hai số được nhân vẫn là hai số ấy, nên \(\det(BA) = \det(AB)\): định thức quên mất thứ tự.

Ví dụ 3 (diện tích tam giác từ tọa độ). Tam giác với ba đỉnh \((0; 0)\), \((4; 1)\), \((1; 3)\) là một nửa của hình bình hành dựng trên \((4; 1)\) và \((1; 3)\), vì đường chéo chia hình bình hành thành hai tam giác bằng nhau. Nên

\[ S = \frac12 \left\lvert \det \begin{pmatrix} 4 & 1 \\ 1 & 3 \end{pmatrix} \right\rvert = \frac12 \lvert 4 \cdot 3 - 1 \cdot 1 \rvert = \frac{11}{2}. \]

Với một tam giác không có đỉnh ở gốc, như \((2; 1)\), \((6; 2)\), \((3; 4)\), ta dời đỉnh đầu về gốc bằng cách trừ nó khỏi cả ba đỉnh: hai đỉnh còn lại thành \((6; 2) - (2; 1) = (4; 1)\) và \((3; 4) - (2; 1) = (1; 3)\). Phép dời không đổi diện tích, nên diện tích vẫn là \(\frac{11}{2}\). Tổng quát, tam giác \(PQR\) có diện tích bằng một nửa trị tuyệt đối của định thức có hai cột là \(Q - P\) và \(R - P\).

Tam giác với ba đỉnh (0; 0), (4; 1), (1; 3) là nửa hình bình hành có đỉnh thứ tư (5; 4)
Tam giác (tô xanh) là một nửa của hình bình hành dựng trên \((4; 1)\) và \((1; 3)\); hình bình hành có diện tích \(11\), tam giác có diện tích \(\frac{11}{2}\).

Ví dụ 4 (ba điểm thẳng hàng). Ba điểm thẳng hàng khi và chỉ khi tam giác của chúng dẹt, tức định thức ở Ví dụ 3 bằng 0. Với \((1; 2)\), \((3; 5)\), \((7; 11)\): hai hiệu là \((2; 3)\) và \((6; 9)\), và \(2 \cdot 9 - 6 \cdot 3 = 0\), nên ba điểm thẳng hàng. Muốn \((1; 2)\), \((3; 5)\), \((5; k)\) thẳng hàng, cần

\[ \det \begin{pmatrix} 2 & 4 \\ 3 & k - 2 \end{pmatrix} = 2(k - 2) - 12 = 2k - 16 = 0, \]

tức \(k = 8\). Kiểm tra: đi từ \((1; 2)\) tới \((3; 5)\) và từ \((3; 5)\) tới \((5; 8)\) đều là tăng 2 theo chiều ngang, 3 theo chiều dọc.

Ví dụ 5 (khi nào mặt phẳng bị ép dẹt). Với \(A_k = \begin{pmatrix} k & 2 \\ 2 & k - 3 \end{pmatrix}\),

\[ \det A_k = k(k - 3) - 4 = k^2 - 3k - 4 = (k - 4)(k + 1). \]

Định thức bằng 0 khi \(k = 4\) hoặc \(k = -1\). Với \(k = 4\), hai cột là \((4; 2)\) và \((2; 1)\), cột đầu gấp đôi cột sau, và cả mặt phẳng bị ép vào đường \(y = \frac{x}{2}\). Với \(k = -1\), hai cột là \((-1; 2)\) và \((2; -4)\), cột sau bằng \(-2\) lần cột đầu, và mặt phẳng bị ép vào đường \(y = -2x\). Với mọi \(k\) khác, mặt phẳng không bị ép dẹt; chẳng hạn với \(k = 0\), \(\det A_0 = -4\): diện tích nhân 4 và mặt phẳng bị lật.

Ví dụ 6 (định thức \(3 \times 3\)). Ba cột \((1; 0; 0)\), \((1; 2; 0)\), \((1; 1; 3)\) cho ma trận và định thức

\[ \det \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 0 & 2 & 1 \\ 0 & 0 & 3 \end{pmatrix} = 1 \cdot (2 \cdot 3 - 1 \cdot 0) - 1 \cdot (0 \cdot 3 - 1 \cdot 0) + 1 \cdot (0 \cdot 0 - 2 \cdot 0) = 6. \]

Kiểm tra bằng hình học: hai cột đầu nằm trên mặt sàn \(z = 0\) và dựng nên một hình bình hành có diện tích \(\lvert 1 \cdot 2 - 1 \cdot 0 \rvert = 2\); cột thứ ba đưa nắp hộp lên độ cao 3. Thể tích hình hộp bằng diện tích đáy nhân chiều cao, \(2 \cdot 3 = 6\), đúng bằng định thức.

Hình hộp dựng trên ba vector (1; 0; 0), (1; 2; 0), (1; 1; 3)
Hình hộp dựng trên ba cột: đáy là hình bình hành diện tích 2 trên mặt sàn, nắp ở độ cao 3; thể tích \(6\) bằng định thức.

Ngược lại, với ba cột \((1; 2; 3)\), \((4; 5; 6)\), \((7; 8; 9)\) của Chương 50, nơi \((7; 8; 9) = 2(4; 5; 6) - (1; 2; 3)\):

\[ \det \begin{pmatrix} 1 & 4 & 7 \\ 2 & 5 & 8 \\ 3 & 6 & 9 \end{pmatrix} = 1 \cdot (45 - 48) - 4 \cdot (18 - 24) + 7 \cdot (12 - 15) = -3 + 24 - 21 = 0. \]

Ba cột nằm trong một mặt phẳng, hình hộp dẹt lại, thể tích bằng 0, và cả không gian bị ép vào mặt phẳng ấy.

Ranh giới

Định thức không cộng. Nói chung \(\det(A + B) \neq \det A + \det B\). Với \(A = B = I\): \(\det(2I) = 2 \cdot 2 = 4\), còn \(\det I + \det I = 2\). Hai ma trận \(I\) và \(\begin{pmatrix} -3 & 0 \\ 0 & -\frac13 \end{pmatrix}\) đều có định thức 1, nhưng tổng của chúng, \(\begin{pmatrix} -2 & 0 \\ 0 & \frac23 \end{pmatrix}\), có định thức \(-\frac43\): âm. Định thức tuyến tính theo từng cột khi giữ nguyên cột kia (Mệnh đề 3), chứ không tuyến tính theo cả ma trận. Nhân cả ma trận \(2 \times 2\) với \(c\) là nhân cả hai cột, nên \(\det(cA) = c^2 \det A\): phóng to một hình vuông gấp đôi thì diện tích gấp bốn. Với ma trận \(3 \times 3\), \(\det(cA) = c^3 \det A\).

Chỉ ma trận vuông mới có định thức. Một ma trận \(2 \times 3\) đưa không gian vào mặt phẳng; câu hỏi "thể tích được nhân với bao nhiêu" không có nghĩa, vì một thể tích không biến thành một thể tích. Một ma trận \(3 \times 2\) đưa mặt phẳng vào không gian, và ảnh nằm gọn trong một mặt phẳng qua gốc; một diện tích vẫn thành một diện tích (hoặc bị ép dẹt), nhưng không có thể tích nào để so. Hệ số co giãn chỉ có nghĩa khi đầu vào và đầu ra có cùng số chiều.

Định thức nhỏ chưa chắc là gần suy biến. Ma trận \(0{,}1 \cdot I_3\) có định thức \(0{,}1^3 = 0{,}001\), và trong \(\mathbb{R}^{10}\), phép co mọi hướng 10 lần nhân thể tích với \(0{,}1^{10} = 10^{-10}\). Con số tí hon ấy không có nghĩa là biến đổi gần ép dẹt không gian: nó chỉ thu nhỏ mọi thứ đều nhau, và phóng to lại 10 lần là tháo ngược được ngay. Ngược lại, \(\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1{,}0001 \end{pmatrix}\) cũng có định thức nhỏ, \(0{,}0001\), và lần này mặt phẳng gần như bị ép dẹt thật: hai cột gần như cùng phương. Còn \(\begin{pmatrix} 1000 & 0 \\ 0 & 0{,}001 \end{pmatrix}\) có định thức đúng bằng 1, nhưng nó nén chiều đứng 1000 lần. Định thức đo thể tích, không đo mức độ gần suy biến; thước đo ấy sẽ xuất hiện ở Chương 54.

Giữ diện tích chưa phải giữ hình dạng. Phép trượt có định thức 1 nhưng làm méo góc: hình vuông thành hình bình hành. Định thức chỉ biết diện tích và định hướng, không biết gì về độ dài hay góc.

Phát biểu chặt chẽ

Định nghĩa 1. Định thức của ma trận \(2 \times 2\) \(A = \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix}\) là \(\det A = ad - bc\). Định thức của ma trận \(3 \times 3\) \(A = (a_{ij})\) là

\[ \det A = a_{11}(a_{22} a_{33} - a_{23} a_{32}) - a_{12}(a_{21} a_{33} - a_{23} a_{31}) + a_{13}(a_{21} a_{32} - a_{22} a_{31}). \]

Ma trận vuông có định thức bằng 0 gọi là ma trận suy biến. Với hai vector \(u\), \(v\) của \(\mathbb{R}^2\), viết \(D(u, v)\) cho định thức của ma trận có hai cột \(u\), \(v\).

Định lý 2 (ý nghĩa hình học). Cho \(A = \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix}\) với hai cột \(u = (a; c)\), \(v = (b; d)\), và \(u^\perp = (-c; a)\) là ảnh của \(u\) qua phép quay \(90^\circ\). Khi đó:

  1. \(\det A = v \cdot u^\perp\);
  2. ảnh của hình vuông đơn vị qua \(T_A\) là hình bình hành \(\{su + tv : 0 \leq s, t \leq 1\}\), và diện tích của nó bằng \(\lvert \det A \rvert\);
  3. nếu \(u \neq 0\) và \(v \neq 0\) thì \(\det A > 0\) khi và chỉ khi góc giữa \(v\) và \(u^\perp\) nhỏ hơn \(90^\circ\), tức quay hướng của \(u\) ngược chiều kim đồng hồ một góc nhỏ hơn \(180^\circ\) thì được hướng của \(v\).

Chứng minh. (1) \(v \cdot u^\perp = b(-c) + da = ad - bc\).

(2) Điểm \((s; t)\) của hình vuông đơn vị đi tới \(A(s; t) = su + tv\), nên ảnh là hình bình hành nói trên. Nếu \(u = 0\), hình ấy là một đoạn thẳng hay một điểm, có diện tích 0, và \(\det A = 0 \cdot d - b \cdot 0 = 0\). Nếu \(u \neq 0\), lấy đoạn \(u\) làm đáy; chiều cao \(h\) là khoảng cách từ \(v\) tới đường thẳng \(\ell\) chứa \(u\). Theo Mệnh đề 6 của Chương 49, điểm gần \(v\) nhất trên \(\ell\) là hình chiếu \(p = \frac{v \cdot u}{\lvert u \rvert^2} u\), và \(v - p\) trực giao với \(u\), nên cũng trực giao với \(p\). Khi đó \(\lvert v \rvert^2 = \lvert p \rvert^2 + \lvert v - p \rvert^2\), nên

\[ h^2 = \lvert v - p \rvert^2 = \lvert v \rvert^2 - \frac{(u \cdot v)^2}{\lvert u \rvert^2} = \frac{\lvert u \rvert^2 \lvert v \rvert^2 - (u \cdot v)^2}{\lvert u \rvert^2}. \]

Khai triển tử số: \((a^2 + c^2)(b^2 + d^2) - (ab + cd)^2 = a^2 d^2 - 2abcd + b^2 c^2 = (ad - bc)^2\). Vậy \(h = \frac{\lvert ad - bc \rvert}{\lvert u \rvert}\), và diện tích bằng đáy nhân chiều cao, \(\lvert u \rvert \cdot h = \lvert ad - bc \rvert\).

(3) Theo Định lý 3 của Chương 49, \(v \cdot u^\perp = \lvert v \rvert \lvert u^\perp \rvert \cos\varphi\) với \(\varphi\) là góc giữa \(v\) và \(u^\perp\), nên \(\det A > 0\) khi và chỉ khi \(\cos\varphi > 0\), tức \(\varphi < 90^\circ\). \(\square\)

Mệnh đề 3 (ba tính chất quyết định định thức). Hàm \(D\) có ba tính chất:

  • (a) tuyến tính theo từng cột: \(D(u + u', v) = D(u, v) + D(u', v)\), \(D(ku, v) = k\,D(u, v)\), và tương tự với cột thứ hai;
  • (b) \(D(u, u) = 0\) với mọi \(u\); do đó \(D(v, u) = -D(u, v)\): đổi chỗ hai cột thì định thức đổi dấu;
  • (c) \(D(e_1, e_2) = 1\).

Ngược lại, mọi hàm của hai vector trong \(\mathbb{R}^2\) có ba tính chất (a), (b), (c) đều trùng với \(D\).

Chứng minh. Ba tính chất kiểm tra trực tiếp từ công thức \(ad - bc\); chẳng hạn \(D(u, u) = ac - ca = 0\). Từ (a) và (b), \(0 = D(u + v, u + v) = D(u, u) + D(u, v) + D(v, u) + D(v, v) = D(u, v) + D(v, u)\). Ngược lại, cho \(F\) có ba tính chất và \(u = a e_1 + c e_2\), \(v = b e_1 + d e_2\). Khai triển bằng (a):

\[ F(u, v) = ab\,F(e_1, e_1) + ad\,F(e_1, e_2) + cb\,F(e_2, e_1) + cd\,F(e_2, e_2) = ad - bc, \]

vì theo (b) và (c), \(F(e_1, e_1) = F(e_2, e_2) = 0\), \(F(e_1, e_2) = 1\) và \(F(e_2, e_1) = -1\). \(\square\)

Hệ quả: trượt một cột dọc theo cột kia không đổi định thức, vì \(D(u, v + tu) = D(u, v) + t\,D(u, u) = D(u, v)\). Diện tích có dấu thỏa cả ba tính chất (đáy nhân chiều cao có dấu, và chiều cao có dấu \(\frac{v \cdot u^\perp}{\lvert u \rvert}\) tuyến tính theo \(v\)), nên Mệnh đề 3 giải thích vì sao nó buộc phải bằng \(ad - bc\).

Định lý 4 (định thức của tích). Với mọi ma trận \(A\), \(B\) cỡ \(2 \times 2\), \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\).

Chứng minh. Với \(A = \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix}\), ta có \(AB = \begin{pmatrix} ap + br & aq + bs \\ cp + dr & cq + ds \end{pmatrix}\) và

\[ \det(AB) = (ap + br)(cq + ds) - (aq + bs)(cp + dr). \]

Khai triển, hai số hạng \(apcq\) và \(aqcp\) triệt tiêu nhau, hai số hạng \(brds\) và \(bsdr\) cũng vậy, còn lại \(apds + brcq - aqdr - bscp = ad(ps - qr) - bc(ps - qr) = (ad - bc)(ps - qr)\). \(\square\)

Nói riêng, \(\det(AB) = \det(BA)\), và \(\det(A^n) = (\det A)^n\) với mọi số nguyên dương \(n\).

Định lý 5 (định thức bằng 0). Với ma trận \(A\) cỡ \(2 \times 2\), ba điều sau tương đương: (i) \(\det A = 0\); (ii) hai cột của \(A\) phụ thuộc tuyến tính; (iii) tập ảnh của \(T_A\) là một đường thẳng qua gốc hoặc chỉ gồm gốc.

Chứng minh. (i) \(\Leftrightarrow\) (ii): nếu \(u = 0\) thì cả hai điều đều đúng. Nếu \(u \neq 0\), theo chứng minh của Định lý 2, \(\det A = 0\) khi và chỉ khi chiều cao \(h\) bằng 0, tức \(v\) nằm trên đường thẳng chứa \(u\), tức \(v\) là một bội của \(u\); và khi \(u \neq 0\), hai cột phụ thuộc đúng khi \(v\) là một bội của \(u\). (ii) \(\Leftrightarrow\) (iii): tập ảnh của \(T_A\) là bao tuyến tính của hai cột (bài C3 của Chương 51). Nếu hai cột phụ thuộc, bao tuyến tính ấy là một đường thẳng hoặc chỉ gồm gốc; nếu chúng độc lập, theo Mệnh đề 4 của Chương 50, mọi vector của mặt phẳng là một tổ hợp của chúng. \(\square\)

Hệ quả 6 (tam giác và ba điểm thẳng hàng). Tam giác với ba đỉnh \(P\), \(Q\), \(R\) có diện tích \(\frac12 \lvert D(Q - P, R - P) \rvert\). Ba điểm \(P\), \(Q\), \(R\) thẳng hàng khi và chỉ khi \(D(Q - P, R - P) = 0\).

Chứng minh. Dời cả ba điểm đi \(-P\) không đổi diện tích, và đưa tam giác về tam giác với ba đỉnh \(0\), \(Q - P\), \(R - P\), là một nửa của hình bình hành dựng trên \(Q - P\) và \(R - P\); áp dụng Định lý 2. Ba điểm thẳng hàng khi và chỉ khi \(Q - P\) và \(R - P\) nằm trên một đường thẳng qua gốc, tức phụ thuộc tuyến tính; áp dụng Định lý 5. \(\square\)

Với ma trận \(3 \times 3\), các kết quả tương tự vẫn đúng và được chứng minh theo cùng tinh thần, nhưng dài hơn; ở đây ta chỉ phát biểu: \(\lvert \det A \rvert\) là thể tích của hình hộp dựng trên ba cột, \(\det A = 0\) khi và chỉ khi ba cột phụ thuộc tuyến tính, và \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\).

Sợi chỉ

  • S1. Bất biến qua biến đổi. \(\det(AB) = \det(BA)\) dù \(AB \neq BA\) (Ví dụ 2): hệ số co giãn không nhớ thứ tự. Phép quay và phép trượt có định thức 1, nên diện tích là một bất biến của chúng; và hệ số co giãn của một biến đổi tuyến tính là như nhau ở mọi vị trí của mặt phẳng.
  • S2. Thông tin và khả nghịch. Định thức bằng 0 khi và chỉ khi mặt phẳng bị ép dẹt (Định lý 5), tức vô số điểm dồn vào cùng một điểm: thông tin bị mất, như phép chiếu ở Chương 51. Định thức khác 0 là điều kiện cần để tháo ngược được; Chương 54 sẽ cho thấy nó cũng đủ.
  • S3. Thứ tự của biến đổi. Nhân ma trận không giao hoán (Chương 52), nhưng định thức biến tích ma trận thành tích các số, \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\), và phép nhân số thì giao hoán: định thức quên mất thứ tự.
  • S5. Rời rạc và liên tục. Hệ số của một ô vuông trở thành hệ số của mọi hình nhờ lấp hình bằng các ô ngày càng nhỏ, như tổng Riemann của Chương 37.

Tóm tắt

  • Mỗi biến đổi tuyến tính của mặt phẳng nhân mọi diện tích với cùng một số; số ấy là \(\lvert \det A \rvert\), với \(\det \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix} = ad - bc\).
  • \(\det A\) là diện tích có dấu của hình bình hành dựng trên hai cột; dấu của nó cho biết định hướng: dương thì giữ, âm thì mặt phẳng bị lật như qua gương.
  • \(\det A = 0\) khi và chỉ khi hai cột phụ thuộc tuyến tính, tức mặt phẳng bị ép dẹt vào một đường thẳng hay một điểm; ma trận như thế gọi là ma trận suy biến.
  • Ba đòi hỏi (tuyến tính theo từng cột, bằng 0 khi hai cột trùng nhau, bằng 1 tại \(I\)) buộc định thức phải là \(ad - bc\).
  • \(\det(AB) = \det A \cdot \det B\): co giãn liên tiếp thì nhân nhau; vì thế \(\det(AB) = \det(BA)\) dù \(AB \neq BA\).
  • Tam giác \(PQR\) có diện tích \(\frac12 \lvert D(Q - P, R - P) \rvert\); ba điểm thẳng hàng khi định thức ấy bằng 0.
  • Định thức \(3 \times 3\), tính bằng khai triển theo hàng đầu, là thể tích có dấu của hình hộp dựng trên ba cột.
  • Định thức không cộng được, chỉ ma trận vuông mới có, và định thức nhỏ chưa chắc là gần suy biến.

Bài tập

A. Tư duy

A1. Vì sao một biến đổi tuyến tính co giãn mọi ô vuông của lưới theo cùng một tỉ lệ, dù ô ấy ở gần hay ở xa gốc tọa độ?

Lời giải

Ô vuông \([i; i + 1] \times [j; j + 1]\) là tập các điểm \((i; j) + x\) với \(x\) chạy trong hình vuông đơn vị. Vì \(T\) tuyến tính, \(T\big((i; j) + x\big) = T(i; j) + T(x)\): ảnh của ô ấy là ảnh của hình vuông đơn vị dời đi \(T(i; j)\). Phép dời không đổi diện tích, nên mọi ô có ảnh cùng diện tích với ảnh của hình vuông đơn vị. Chỉ có vị trí của ảnh phụ thuộc vào ô, còn hình dạng và kích thước thì không.

A2. Không tính, cho biết định thức của mỗi biến đổi sau là dương, âm hay bằng 0: phép quay \(120^\circ\); phép phản chiếu qua trục hoành; phép chiếu lên đường \(y = 2x\); phép co giãn \(\begin{pmatrix} 2 & 0 \\ 0 & -3 \end{pmatrix}\). Giải thích.

Lời giải

Phép quay giữ diện tích và định hướng: định thức dương (bằng 1). Phép phản chiếu giữ diện tích nhưng lật mặt phẳng: định thức âm (bằng \(-1\)). Phép chiếu ép cả mặt phẳng vào một đường thẳng: định thức bằng 0. Phép co giãn cuối kéo chiều ngang 2 lần và kéo chiều đứng 3 lần kèm lật ngược trục đứng, nên đảo định hướng: định thức âm, bằng \(2 \cdot (-3) = -6\).

A3. Một bạn nói: "Định thức tuyến tính, nên \(\det(A + B) = \det A + \det B\)." Chỉ ra chỗ hiểu sai và cho một phản ví dụ.

Lời giải

Định thức tuyến tính theo từng cột khi giữ nguyên cột kia, chứ không tuyến tính theo cả ma trận. Khi cộng \(A\) với \(B\), cả hai cột cùng thay đổi, nên khai triển theo tính tuyến tính từng cột cho bốn số hạng chứ không phải hai. Phản ví dụ: \(A = B = I\) cho \(\det(2I) = 4\), trong khi \(\det A + \det B = 2\).

A4. Vì sao \(\det(AB) = \det(BA)\) dù nói chung \(AB \neq BA\)? Từ \(\det(AB) = \det(BA)\) có suy ra được \(AB = BA\) không?

Lời giải

\(AB\) là làm \(B\) rồi làm \(A\), nên diện tích nhân \(\det B\) rồi nhân \(\det A\); \(BA\) nhân theo thứ tự ngược lại. Hai tích số \(\det A \cdot \det B\) và \(\det B \cdot \det A\) bằng nhau vì phép nhân số giao hoán. Không suy ngược lại được: định thức chỉ ghi một con số, bỏ qua mọi thông tin khác. Với \(R\) và \(S\) ở Chương 52, \(\det(SR) = \det(RS) = 1\) nhưng \(SR \neq RS\).

B. Tính toán

B1. Tính định thức và cho biết biến đổi làm gì với diện tích và định hướng: (a) \(\begin{pmatrix} 2 & 5 \\ 1 & 3 \end{pmatrix}\); (b) \(\begin{pmatrix} 4 & 6 \\ 2 & 3 \end{pmatrix}\); (c) \(\begin{pmatrix} 0 & -2 \\ 3 & 1 \end{pmatrix}\); (d) \(\begin{pmatrix} \cos\theta & \sin\theta \\ \sin\theta & -\cos\theta \end{pmatrix}\).

Lời giải

(a) \(6 - 5 = 1\): giữ diện tích và định hướng. (b) \(12 - 12 = 0\): suy biến; hai cột \((4; 2)\) và \((6; 3)\) đều là bội của \((2; 1)\), nên mặt phẳng bị ép vào đường \(y = \frac{x}{2}\). (c) \(0 + 6 = 6\): diện tích nhân 6, giữ định hướng. (d) \(-\cos^2\theta - \sin^2\theta = -1\): giữ diện tích, đảo định hướng. Thật ra đó là phép phản chiếu qua đường thẳng qua gốc hợp với trục hoành góc \(\frac{\theta}{2}\); với \(\theta = 0\), ma trận là \(\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}\), phép phản chiếu qua trục hoành.

B2. Tính diện tích tam giác với ba đỉnh \((2; 1)\), \((6; 3)\), \((3; 5)\).

Lời giải

Hai hiệu là \((6; 3) - (2; 1) = (4; 2)\) và \((3; 5) - (2; 1) = (1; 4)\). Diện tích là \(\frac12 \left\lvert \det \begin{pmatrix} 4 & 1 \\ 2 & 4 \end{pmatrix} \right\rvert = \frac12 \lvert 16 - 2 \rvert = 7\).

B3. (a) Ba điểm \((-1; 4)\), \((2; -2)\), \((5; -8)\) có thẳng hàng không? (b) Tìm \(k\) để \((1; 1)\), \((3; k)\), \((6; 11)\) thẳng hàng.

Lời giải

(a) Hai hiệu là \((3; -6)\) và \((6; -12)\), và \(3 \cdot (-12) - 6 \cdot (-6) = -36 + 36 = 0\): thẳng hàng. (b) Hai hiệu là \((2; k - 1)\) và \((5; 10)\), cần \(2 \cdot 10 - 5(k - 1) = 25 - 5k = 0\), tức \(k = 5\). Kiểm tra: từ \((1; 1)\) tới \((3; 5)\) và từ \((3; 5)\) tới \((6; 11)\), tung độ đều tăng gấp đôi hoành độ.

B4. Tìm \(k\) để \(\det \begin{pmatrix} k & 3 \\ 3 & k \end{pmatrix} = 0\). Với mỗi giá trị ấy, mặt phẳng bị ép vào đường thẳng nào?

Lời giải

\(k^2 - 9 = 0\), tức \(k = 3\) hoặc \(k = -3\). Với \(k = 3\), hai cột đều là \((3; 3)\), mọi ảnh là bội của \((1; 1)\): mặt phẳng bị ép vào đường \(y = x\). Với \(k = -3\), hai cột là \((-3; 3)\) và \((3; -3)\), đều là bội của \((1; -1)\): mặt phẳng bị ép vào đường \(y = -x\).

B5. Cho \(A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} 2 & 0 \\ 1 & 3 \end{pmatrix}\). Tính \(\det A\), \(\det B\), \(AB\), \(\det(AB)\) và \(\det(A + B)\).

Lời giải

\(\det A = 4 - 6 = -2\), \(\det B = 6 - 0 = 6\). \(AB = \begin{pmatrix} 2 + 2 & 0 + 6 \\ 6 + 4 & 0 + 12 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 4 & 6 \\ 10 & 12 \end{pmatrix}\), và \(\det(AB) = 48 - 60 = -12 = (-2) \cdot 6\), đúng như Định lý 4. Còn \(A + B = \begin{pmatrix} 3 & 2 \\ 4 & 7 \end{pmatrix}\) có định thức \(21 - 8 = 13\), khác \(\det A + \det B = 4\).

B6. Cho \(\det A = 5\). Tính \(\det(3A)\) khi \(A\) có cỡ \(2 \times 2\) và khi \(A\) có cỡ \(3 \times 3\). Giải thích bằng hình học.

Lời giải

Nhân \(A\) với 3 là nhân mỗi cột với 3. Theo tính tuyến tính từng cột, mỗi cột góp một thừa số 3: \(\det(3A) = 3^2 \cdot 5 = 45\) với \(2 \times 2\), và \(\det(3A) = 3^3 \cdot 5 = 135\) với \(3 \times 3\). Về hình học, \(3A\) là làm \(A\) rồi phóng to mọi thứ 3 lần; phóng to 3 lần nhân diện tích với 9 và nhân thể tích với 27.

B7. Tính \(\det \begin{pmatrix} 1 & 2 & 0 \\ 0 & 1 & 3 \\ 2 & 0 & 1 \end{pmatrix}\).

Lời giải

Khai triển theo hàng đầu: \(1 \cdot (1 \cdot 1 - 3 \cdot 0) - 2 \cdot (0 \cdot 1 - 3 \cdot 2) + 0 \cdot (0 \cdot 0 - 1 \cdot 2) = 1 + 12 + 0 = 13\).

B8. Tính thể tích hình hộp dựng trên ba vector \((1; 1; 0)\), \((0; 1; 1)\), \((1; 0; 1)\).

Lời giải

Đặt ba vector làm ba cột: \(\det \begin{pmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 1 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & 1 \end{pmatrix} = 1 \cdot (1 - 0) - 0 \cdot (1 - 0) + 1 \cdot (1 - 0) = 2\). Thể tích là 2.

B9. Với \(A = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 0 & 3 \end{pmatrix}\), tìm diện tích ảnh của hình tròn đơn vị và của một tam giác có diện tích 4 qua \(T_A\). Nếu làm \(A\) ba lần liên tiếp thì diện tích được nhân với bao nhiêu?

Lời giải

\(\det A = 6\). Ảnh của hình tròn đơn vị có diện tích \(6\pi\), ảnh của tam giác có diện tích \(24\). Làm \(A\) ba lần là \(A^3\), và \(\det(A^3) = 6^3 = 216\): diện tích nhân 216.

B10. Tính diện tích tứ giác với bốn đỉnh theo thứ tự \((0; 0)\), \((4; 0)\), \((5; 3)\), \((1; 4)\) bằng cách chia nó thành hai tam giác chung đỉnh \((0; 0)\).

Lời giải

Tứ giác này lồi, nên đường chéo từ \((0; 0)\) tới \((5; 3)\) chia nó thành hai tam giác. Tam giác \((0; 0)\), \((4; 0)\), \((5; 3)\) có diện tích \(\frac12 \det \begin{pmatrix} 4 & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix} = \frac12 \cdot 12 = 6\). Tam giác \((0; 0)\), \((5; 3)\), \((1; 4)\) có diện tích \(\frac12 \det \begin{pmatrix} 5 & 1 \\ 3 & 4 \end{pmatrix} = \frac12 \cdot 17 = \frac{17}{2}\). Tổng là \(\frac{29}{2}\). Cả hai định thức đều dương vì các đỉnh được kể theo chiều ngược kim đồng hồ.

B11. Tìm mọi số thực \(t\) để ba vector \((1; t; 0)\), \((0; 1; t)\), \((t; 0; 1)\) phụ thuộc tuyến tính.

Lời giải

Ba vector phụ thuộc khi và chỉ khi định thức của ma trận có ba cột ấy bằng 0:

\[ \det \begin{pmatrix} 1 & 0 & t \\ t & 1 & 0 \\ 0 & t & 1 \end{pmatrix} = 1 \cdot (1 - 0) - 0 \cdot (t - 0) + t \cdot (t^2 - 0) = 1 + t^3. \]

\(1 + t^3 = 0\) có đúng một nghiệm thực, \(t = -1\). Kiểm tra: \((1; -1; 0) + (0; 1; -1) + (-1; 0; 1) = (0; 0; 0)\), một tổ hợp không tầm thường bằng vector không.

C. Phản ví dụ và chứng minh

C1. Chứng minh rằng không có tam giác đều nào có cả ba đỉnh là điểm có tọa độ nguyên.

Lời giải

Giả sử tam giác đều \(PQR\) có ba đỉnh với tọa độ nguyên. Theo Hệ quả 6, diện tích của nó là \(\frac12 \lvert D(Q - P, R - P) \rvert\), mà định thức ấy là một số nguyên, nên diện tích là một số hữu tỉ, và dương vì tam giác không dẹt. Mặt khác, bình phương cạnh \(n = \lvert Q - P \rvert^2\) là tổng bình phương của hai số nguyên, nên là một số nguyên dương, và tam giác đều cạnh \(\sqrt n\) có diện tích \(\frac{\sqrt3}{4} n\). Từ đó \(\sqrt3 = \frac{4 \cdot \text{diện tích}}{n}\) là số hữu tỉ, trái với việc \(\sqrt3\) vô tỉ (bài C1 của Chương 11). \(\square\)

C2. Dãy Fibonacci có \(F_0 = 0\), \(F_1 = F_2 = 1\), \(F_{n+2} = F_{n+1} + F_n\). Dùng Mệnh đề 5 của Chương 52, \(Q^n = \begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix}\) với \(Q = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), chứng minh rằng \(F_{n+1} F_{n-1} - F_n^2 = (-1)^n\) với mọi \(n \geq 1\). Kiểm tra với \(n = 5\).

Lời giải

\(\det Q = 1 \cdot 0 - 1 \cdot 1 = -1\). Theo Định lý 4, \(\det(Q^n) = (\det Q)^n = (-1)^n\). Mặt khác, định thức của \(\begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix}\) là \(F_{n+1} F_{n-1} - F_n^2\). So sánh hai cách tính được điều phải chứng minh. \(\square\) Với \(n = 5\): \(F_6 F_4 - F_5^2 = 8 \cdot 3 - 25 = -1 = (-1)^5\).

C3. Chứng minh rằng không có ma trận \(A\) cỡ \(2 \times 2\) nào (với phần tử thực) thỏa \(A^2 = \begin{pmatrix} -1 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\). Giải thích bằng hình học.

Lời giải

Nếu có, theo Định lý 4, \((\det A)^2 = \det(A^2) = (-1) \cdot 1 - 0 \cdot 0 = -1\), vô lý vì bình phương của một số thực không âm. \(\square\) Về hình học, ma trận vế phải là phép phản chiếu qua trục tung, một biến đổi đảo định hướng. Làm một biến đổi hai lần thì định hướng hoặc được giữ cả hai lần, hoặc bị đảo cả hai lần, tức là được giữ; nên không biến đổi nào làm hai lần lại thành một phép lật. Ngược lại, \(-I\) (phép quay nửa vòng) giữ định hướng, và nó đúng là bình phương của phép quay \(90^\circ\) (Chương 52).

Câu hỏi để ngỏ

Khi định thức khác 0, biến đổi không ép dẹt không gian: liệu có tháo ngược được không, tháo thế nào? Và khi định thức bằng 0 thì hệ phương trình tương ứng ra sao?