Bỏ qua

Chương 49: Vector: mũi tên và danh sách

Câu hỏi mở đầu

Dữ liệu thật có nhiều chiều: một khách hàng có tuổi, thu nhập, lịch sử mua hàng; một từ trong mô hình ngôn ngữ (language model) được biểu diễn bởi hàng trăm con số. Làm sao làm toán với những "điểm" sống trong không gian nhiều chiều?

Một bước đi, hai cách ghi

Trước khi lên nhiều chiều, hãy nhìn một thứ rất quen trong hai chiều: một bước đi. "Đi 2 bước về phía đông và 1 bước về phía bắc" là một chỉ dẫn không phụ thuộc chỗ đứng. Đứng ở cổng trường hay ở góc chợ, làm theo chỉ dẫn ấy ta vẽ ra những mũi tên khác chỗ nhưng cùng độ dài, cùng hướng. Gom tất cả những mũi tên ấy lại thành một lớp, như cách Chương 3 gom những thứ "như nhau" thành một lớp tương đương, ta được một đối tượng mới: không phải một mũi tên cụ thể, mà là cái chung của chúng, một bước dịch chuyển. Đối tượng ấy gọi là một vector (vector); tiếng Anh cũng viết như vậy, còn sách tiếng Việt thường viết "vectơ", nhưng cuốn sách này giữ cách viết quốc tế.

Có hai cách ghi một vector. Cách thứ nhất là hình học: một mũi tên, với một độ dài và một hướng. Cách thứ hai là số học: chọn hai trục vuông góc như ở Chương 23, rồi ghi vector bằng danh sách \((2; 1)\), bao nhiêu bước theo trục ngang, bao nhiêu theo trục đứng. Danh sách là một quy ước: xoay hai trục đi, cùng mũi tên ấy được ghi bằng hai con số khác. Mũi tên mới là cấu trúc. Nhưng danh sách có một ưu điểm quyết định: nó không cần hình vẽ. Một khách hàng 35 tuổi mua hàng 12 lần một năm là danh sách \((35; 12)\), vẽ được thành một mũi tên trong mặt phẳng; một khách hàng được mô tả bằng 40 con số là một danh sách 40 số, không vẽ được, nhưng mọi phép tính dưới đây vẫn làm được y như với hai số.

Các khách hàng như những điểm dữ liệu, một khách hàng vẽ thành mũi tên từ gốc tọa độ
Mỗi khách hàng (số liệu giả định) là một danh sách hai số (tuổi; số lần mua trong năm), tức một điểm, hay một mũi tên từ gốc tọa độ. Khách hàng \((35; 12)\) được vẽ thành mũi tên.
Năm mũi tên cùng một vector, và phép cộng hai vector theo hình bình hành
Trái: năm mũi tên ở năm chỗ khác nhau, cùng độ dài và cùng hướng, là cùng một vector \((2; 1)\). Phải: cộng \(a = (2; 1)\) với \(b = (-1; 3)\): đi hết \(a\) rồi đi tiếp \(b\), hay đi hết \(b\) rồi đi tiếp \(a\), đều tới đỉnh thứ tư của hình bình hành, \((1; 4)\).

Hai phép toán sinh ra một cách tự nhiên. Đi bước \(a\) rồi đi tiếp bước \(b\) là một bước tổng hợp, \(a + b\): nối đuôi mũi tên thứ hai vào đầu mũi tên thứ nhất. Trên danh sách, đó chỉ là cộng từng cặp số ở cùng vị trí: \((2; 1) + (-1; 3) = (1; 4)\). Và đi cùng hướng nhưng xa gấp ba là \(3a = (6; 3)\): nhân mọi số trong danh sách với 3.

Vì sao cấu trúc này phải xuất hiện, dù chưa ai đặt tên cho nó? Vì rất nhiều thứ khác nhau cộng lại được với nhau và co giãn được theo một tỉ lệ, và hễ thế là cùng những quy tắc hiện ra: dịch chuyển, vận tốc, lực, hỗn hợp nguyên liệu, và cả những điểm dữ liệu. Hai lực cùng đặt vào một vật tác dụng như một lực duy nhất, tổng của chúng; hai khẩu phần ăn gộp lại có lượng từng chất bằng tổng lượng từng chất. Vector là tên chung cho mọi thứ "cộng được và co giãn được", và thứ tự cộng không quan trọng: đi \(a\) rồi \(b\) hay \(b\) rồi \(a\) đều tới cùng một chỗ, đỉnh thứ tư của hình bình hành.

Ký hiệu

Tập các danh sách \(n\) số thực \(a = (a_1; a_2; \dots; a_n)\) ký hiệu là \(\mathbb{R}^n\); mỗi \(a_i\) là một thành phần (component) của \(a\). Cộng hai vector và nhân một vector với một số \(k\) đều làm theo từng thành phần:

\[ a + b = (a_1 + b_1; \dots; a_n + b_n), \qquad k a = (k a_1; \dots; k a_n). \]

Số \(k\) ở đây gọi là một vô hướng (scalar), nghĩa là một con số không có hướng, để phân biệt với vector. Vector có mọi thành phần bằng 0 gọi là vector không (zero vector), ký hiệu \(0\).

Độ dài (norm) của \(a\) là

\[ \lvert a \rvert = \sqrt{a_1^2 + a_2^2 + \dots + a_n^2}, \]

là định lý Pythagoras (Chương 23) áp dụng liên tiếp: trong hai chiều, \((3; 4)\) là cạnh huyền của một tam giác vuông có hai cạnh 3 và 4. Vector có độ dài 1 gọi là vector đơn vị (unit vector). Khoảng cách giữa hai điểm \(a\), \(b\) của \(\mathbb{R}^n\) là \(\lvert a - b \rvert\), với \(a - b = a + (-1)b\) là bước đi từ điểm \(b\) tới điểm \(a\); trong hai chiều, đó là công thức khoảng cách của Chương 23.

Tích vô hướng (dot product) của \(a\) và \(b\) là

\[ a \cdot b = a_1 b_1 + a_2 b_2 + \dots + a_n b_n. \]

Chữ "vô hướng" nói rằng kết quả là một con số, không phải một vector. Con số ấy đo mức hai vector "cùng hướng": Định lý 3 cho thấy trong mặt phẳng, \(a \cdot b = \lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos\theta\), với \(\theta\) là góc giữa hai vector. Vì thế tích vô hướng bằng 0 khi và chỉ khi hai vector (khác vector không) vuông góc với nhau; trong \(\mathbb{R}^n\), ta định nghĩa hai vector là trực giao (orthogonal) khi tích vô hướng của chúng bằng 0, và định nghĩa góc giữa hai vector khác vector không là góc \(\theta\) từ \(0^\circ\) tới \(180^\circ\) thỏa

\[ \cos\theta = \frac{a \cdot b}{\lvert a \rvert \lvert b \rvert}. \]

Con số này luôn nằm giữa \(-1\) và \(1\) theo bất đẳng thức Cauchy–Schwarz (Cauchy–Schwarz inequality), Định lý 4, nên định nghĩa có nghĩa. Khi dùng nó để so sánh hai điểm dữ liệu, người ta gọi nó là độ tương đồng côsin (cosine similarity). Hình chiếu (projection) của \(a\) lên \(b\), cái bóng của \(a\) trên đường thẳng chứa \(b\), là vector

\[ \frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2}\, b. \]

Làm bằng tay

Ví dụ 1 (cộng và nhân với số). \((2; 1) + (-1; 3) = (1; 4)\), như hình bình hành ở trên. \(3(2; 1) = (6; 3)\), và \((2; 1) - (-1; 3) = (3; -2)\): hiệu \(a - b\) là bước đi từ đầu mũi tên \(b\) tới đầu mũi tên \(a\), khi hai mũi tên chung gốc.

Bàn tương tác: đi \(a\) rồi \(b\), hay \(b\) rồi \(a\)

Kéo đầu mũi tên \(a\) và \(b\) tới các điểm nguyên. Nét đứt cam là \(b\) đặt tiếp vào đầu \(a\); nét đứt xanh là \(a\) đặt tiếp vào đầu \(b\). Hai đường đi ấy có bao giờ tới hai chỗ khác nhau không? Danh sách của chỗ chúng tới liên hệ thế nào với hai danh sách của \(a\) và \(b\)? Bật "Hiện \(a - b\)" để xem đường chéo còn lại của hình bình hành.

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Hai đường đi luôn tới cùng một chỗ, đỉnh thứ tư của hình bình hành, và danh sách của đỉnh ấy là tổng từng cặp số ở cùng vị trí. Vì ở mỗi vị trí, cộng hai số theo thứ tự nào cũng như nhau, nên \(a + b = b + a\). Mũi tên nét đứt ở đầu \(a\) chính là vector \(b\), chỉ đặt ở chỗ khác. Đường chéo còn lại đi từ đầu \(b\) tới đầu \(a\), và đó là \(a - b\): đi \(b\) rồi đi tiếp \(a - b\) thì tới \(a\). Khi \(a\) và \(b\) nằm trên cùng một đường thẳng qua gốc, hình bình hành dẹt thành một đoạn thẳng, nhưng hai đường đi vẫn tới cùng một chỗ.

Ví dụ 2 (hợp lực). Hai người kéo một thùng hàng: một người kéo về phía đông với lực 3 newton, một người kéo về phía bắc với lực 4 newton. Hai lực là \((3; 0)\) và \((0; 4)\), và thùng hàng chịu tác dụng như của một lực duy nhất, hợp lực (resultant force) \((3; 4)\), có độ lớn \(\sqrt{9 + 16} = 5\) newton, lệch khỏi hướng đông một góc \(\theta\) với \(\cos\theta = \frac35\), khoảng \(53{,}1^\circ\).

Ví dụ 3 (độ dài trong ba chiều). \(\lvert (3; 4; 12) \rvert = \sqrt{9 + 16 + 144} = \sqrt{169} = 13\). Hình dung một cái hộp dài 3, rộng 4, cao 12: đường chéo của đáy dài \(\sqrt{3^2 + 4^2} = 5\), và đường chéo của cả hộp là cạnh huyền của tam giác vuông có hai cạnh 5 và 12, dài \(\sqrt{25 + 144} = 13\). Công thức độ dài trong \(\mathbb{R}^n\) chỉ là làm tiếp bước ấy cho mỗi thành phần mới.

Ví dụ 4 (góc và vuông góc). Với \(a = (1; 0)\) và \(b = (1; 1)\): \(a \cdot b = 1\), \(\lvert a \rvert = 1\), \(\lvert b \rvert = \sqrt2\), nên \(\cos\theta = \frac{1}{\sqrt2}\) và \(\theta = 45^\circ\), đúng như khi vẽ ra: \((1; 1)\) nằm trên đường thẳng \(y = x\), đường chia đôi góc vuông giữa hai trục. Tìm \(k\) để \((1; k)\) vuông góc với \((2; 3)\): cần \(1 \cdot 2 + k \cdot 3 = 0\), tức \(k = -\frac23\).

Ví dụ 5 (hình chiếu). Hình chiếu của \(a = (3; 4)\) lên \((1; 0)\) là \(\frac{3}{1}(1; 0) = (3; 0)\): bóng của \(a\) trên trục ngang. Hình chiếu lên \(b = (2; 1)\) là \(\frac{3 \cdot 2 + 4 \cdot 1}{2^2 + 1^2}(2; 1) = \frac{10}{5}(2; 1) = (4; 2)\). Phần còn lại, \(a - (4; 2) = (-1; 2)\), vuông góc với \(b\): \((-1) \cdot 2 + 2 \cdot 1 = 0\). Vậy \(a\) được tách thành một phần dọc theo \(b\) và một phần vuông góc với \(b\).

Hình chiếu của vector (3; 4) lên vector (2; 1)
Hình chiếu của \(a = (3; 4)\) lên đường thẳng chứa \(b = (2; 1)\) là \((4; 2)\); phần còn lại \((-1; 2)\) vuông góc với \(b\).

Bàn tương tác: tích vô hướng và cái bóng

Bàn mở ra với \(a\) và \(b\) của Ví dụ 5. Kéo đầu mũi tên \(a\) tới các điểm nguyên, và kéo đầu mũi tên \(b\) quanh vòng tròn mờ. Mũi tên xanh lục là hình chiếu của \(a\) lên đường thẳng chứa \(b\): cái bóng của \(a\) trên đường ấy. Khi nào tích vô hướng dương, bằng 0, âm, và khi ấy cái bóng nằm ở đâu? Kéo \(a\) tới một điểm nguyên khác trên đường chấm mờ: tích vô hướng có đổi không?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Tích vô hướng dương khi góc \(\theta\) nhọn, bằng 0 khi \(a\) vuông góc với \(b\), âm khi \(\theta\) tù; cái bóng khi ấy lần lượt cùng chiều \(b\), co về gốc tọa độ, ngược chiều \(b\). Vì hình chiếu là \(\frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2}\, b\), với \(b\) cho trước, tích vô hướng tỉ lệ với cái bóng: bóng dài gấp đôi thì tích vô hướng gấp đôi, bóng quay ngược thì tích vô hướng đổi dấu. Dời \(a\) dọc theo một đường vuông góc với \(b\) thì bóng đứng yên, nên tích vô hướng cũng đứng yên, dù cả hai số của \(a\) đều đổi.

Ví dụ 6 (độ tương đồng côsin của hai văn bản). Đếm số lần năm chữ "toán", "số", "bóng đá", "trận", "bàn thắng" xuất hiện trong ba văn bản ngắn (giả định): văn bản A cho \((3; 2; 0; 0; 0)\), văn bản B cho \((1; 1; 1; 0; 0)\), văn bản C cho \((0; 0; 2; 1; 1)\). Mỗi văn bản thành một vector trong \(\mathbb{R}^5\). Khi ấy

\[ \cos(A, B) = \frac{3 + 2}{\sqrt{13}\sqrt{3}} = \frac{5}{\sqrt{39}} \approx 0{,}80, \qquad \cos(A, C) = 0, \qquad \cos(B, C) = \frac{2}{\sqrt3\sqrt6} \approx 0{,}47. \]

A và C không chung chữ nào, nên trực giao; B nói một chút về cả hai chủ đề. Chép văn bản A hai lần được vector \((6; 4; 0; 0; 0)\), dài gấp đôi nhưng cùng hướng, nên độ tương đồng côsin với A bằng 1: côsin chỉ quan tâm tới hướng, tức tới tỉ lệ giữa các chữ, không quan tâm độ dài văn bản. Nhiều hệ thống trí tuệ nhân tạo biểu diễn mỗi từ, mỗi câu bằng một vector hàng trăm thành phần và đo mức gần nghĩa bằng chính con số này.

Ba văn bản như ba vector theo số lần xuất hiện của hai chữ
Minh họa hai chiều với ba văn bản khác Ví dụ 6 (giả định): văn bản Q dài gấp đôi văn bản P nhưng cùng tỉ lệ các chữ, nên cùng hướng và có độ tương đồng côsin bằng 1; văn bản R nói về chủ đề khác, hướng khác.

Ví dụ 7 (lời hẹn của Chương 47). Với năm cặp số của Ví dụ 1 Chương 47, các độ lệch khỏi trung bình là \(u = (-2; -1; 0; 1; 2)\) và \(v = (-2; -1; 1; 0; 2)\). Ta có \(u \cdot v = 4 + 1 + 0 + 0 + 4 = 9\) và \(\lvert u \rvert = \lvert v \rvert = \sqrt{10}\), nên côsin của góc giữa hai vector độ lệch là \(\frac{9}{10} = 0{,}9\): đúng bằng hệ số tương quan \(r\). Hệ số tương quan chính là độ tương đồng côsin của hai vector độ lệch.

Ranh giới

Chỉ cộng được những vector cùng loại. \((1; 2) + (1; 2; 3)\) không có nghĩa: hai danh sách không cùng số thành phần. Nhưng cùng số thành phần cũng chưa đủ: cộng vector (tuổi; thu nhập) của một khách hàng với vector (chiều cao; cân nặng) của một bệnh nhân ra một danh sách hai số chẳng mô tả gì. Mỗi vị trí trong danh sách phải mang cùng một ý nghĩa.

Điểm và vector. Vị trí của Hà Nội cộng vị trí của Huế không có nghĩa gì; nhưng bước đi từ Hà Nội tới Huế cộng bước đi từ Huế tới Đà Nẵng là bước đi từ Hà Nội tới Đà Nẵng. Hiệu hai vị trí là một vector; tổng hai vị trí thì không. Khi ghi vị trí bằng tọa độ, ta ngầm coi mỗi vị trí là bước đi từ một gốc đã chọn, và kết quả của một phép cộng các vị trí phụ thuộc vào cách chọn gốc ấy.

Độ dài phụ thuộc đơn vị. Hai khách hàng \((30; 10.000.000)\) và \((60; 10.100.000)\), với tuổi tính bằng năm và thu nhập tính bằng đồng, cách nhau khoảng \(100.000\): chênh lệch 30 tuổi gần như không đóng góp gì. Đổi thu nhập sang triệu đồng, hai khách hàng thành \((30; 10)\) và \((60; 10{,}1)\), cách nhau khoảng 30, và giờ tuổi quyết định tất cả. Khoảng cách giữa các điểm dữ liệu chỉ có nghĩa sau khi các thành phần được đưa về cùng một thang, chẳng hạn bằng điểm z của Chương 46.

Trực giác hai, ba chiều có thể sai. Chọn ngẫu nhiên hai vector trong \(\mathbb{R}^n\), mỗi thành phần là \(1\) hoặc \(-1\) với xác suất như nhau, độc lập. Khi ấy \(\lvert a \rvert = \lvert b \rvert = \sqrt n\) và \(a \cdot b\) là tổng của \(n\) số \(\pm 1\) độc lập, nên côsin của góc giữa chúng là trung bình của \(n\) số \(\pm 1\): theo Chương 45, nó có kỳ vọng 0 và độ lệch chuẩn \(\frac{1}{\sqrt n}\). Với \(n = 10.000\), côsin ấy nằm giữa \(-0{,}02\) và \(0{,}02\) với xác suất khoảng 96%, tức góc giữa hai vector nằm trong khoảng \(90^\circ \pm 1{,}1^\circ\). Trong không gian rất nhiều chiều, hai hướng ngẫu nhiên gần như luôn vuông góc với nhau, điều không ai đoán được từ trực giác của mặt phẳng.

Phân phối của côsin giữa hai vector ngẫu nhiên với số chiều khác nhau
Phân phối chính xác của côsin của góc giữa hai vector ngẫu nhiên có các thành phần \(\pm 1\), với \(n = 10\), \(100\), \(10.000\). Số chiều (dimension) càng lớn, côsin càng dồn về 0: hai hướng ngẫu nhiên gần như vuông góc.

Phát biểu chặt chẽ

Định nghĩa 1. \(\mathbb{R}^n\) là tập các danh sách \(a = (a_1; \dots; a_n)\) gồm \(n\) số thực, với phép cộng \(a + b\) và phép nhân với vô hướng \(ka\) theo từng thành phần, tích vô hướng \(a \cdot b = \sum_{i=1}^{n} a_i b_i\) và độ dài \(\lvert a \rvert = \sqrt{a \cdot a}\). Hai vector trực giao nếu \(a \cdot b = 0\).

Mệnh đề 2 (tính chất của tích vô hướng). Với mọi \(a\), \(b\), \(c\) trong \(\mathbb{R}^n\) và mọi số \(k\): \(a \cdot b = b \cdot a\); \((a + b) \cdot c = a \cdot c + b \cdot c\); \((ka) \cdot b = k(a \cdot b)\); \(a \cdot a \geq 0\), dấu bằng khi và chỉ khi \(a = 0\).

Chứng minh. Mỗi đẳng thức đúng với từng số hạng \(a_i b_i\) của tổng, theo tính giao hoán, tính kết hợp và tính phân phối của phép cộng và phép nhân các số thực. \(a \cdot a = \sum a_i^2\) là tổng các số không âm, bằng 0 khi và chỉ khi mọi \(a_i = 0\). \(\square\)

Định lý 3 (ý nghĩa hình học trong mặt phẳng). Cho \(a\), \(b\) khác vector không trong \(\mathbb{R}^2\), làm với chiều dương của trục hoành các góc \(\alpha\), \(\beta\), đo ngược chiều kim đồng hồ như ở Chương 30, và \(\theta = \alpha - \beta\). Khi đó \(a \cdot b = \lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos\theta\).

Chứng minh. Theo định nghĩa côsin và sin ở Chương 30, \(a = \lvert a \rvert (\cos\alpha; \sin\alpha)\) và \(b = \lvert b \rvert (\cos\beta; \sin\beta)\). Do đó

\[ a \cdot b = \lvert a \rvert \lvert b \rvert (\cos\alpha \cos\beta + \sin\alpha \sin\beta) = \lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos(\alpha - \beta), \]

theo công thức côsin của một hiệu (Định lý 4 của Chương 30). \(\square\)

Vì \(\cos\) là hàm chẵn và có chu kỳ \(2\pi\), tức \(360^\circ\) (Mệnh đề 3 của Chương 30), \(\cos\theta\) cũng là côsin của góc từ \(0^\circ\) tới \(180^\circ\) giữa hai vector, như ở mục Ký hiệu.

Bàn tương tác: xoay hai trục

Hai mũi tên \(a = (3; 1)\) và \(b = (1; 2)\) đứng yên; thanh trượt xoay hai trục tọa độ quanh gốc. Bảng ghi danh sách của mỗi vector theo hai trục mới, độ dài tính từ danh sách ấy, và góc của mỗi vector với chiều dương của trục hoành mới; bên dưới là tích vô hướng tính từ hai danh sách mới. Số nào đổi theo góc xoay, số nào đứng yên?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Danh sách của mỗi vector đổi theo hai trục, và góc của mỗi vector với trục hoành mới giảm đúng bằng góc xoay. Nhưng độ dài, hiệu hai góc và tích vô hướng tính từ hai danh sách mới thì đứng yên. Độ dài và góc giữa hai vector là của chính hai mũi tên; theo Định lý 3, \(a \cdot b = \lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos(\alpha - \beta)\) chỉ phụ thuộc hai độ dài và hiệu hai góc, nên tính theo cặp trục nào cũng ra cùng một số. Danh sách là một quy ước; mũi tên mới là cấu trúc.

Định lý 4 (bất đẳng thức Cauchy–Schwarz). Với mọi \(a\), \(b\) trong \(\mathbb{R}^n\), \(\lvert a \cdot b \rvert \leq \lvert a \rvert \lvert b \rvert\), dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi một vector là bội của vector kia.

Chứng minh. Nếu \(b = 0\), hai vế bằng 0 và \(b = 0a\). Nếu \(b \neq 0\), theo Mệnh đề 2, với mọi số \(t\),

\[ f(t) = \lvert a + t b \rvert^2 = \lvert b \rvert^2 t^2 + 2(a \cdot b)\,t + \lvert a \rvert^2 \geq 0. \]

Đây là một hàm bậc hai với hệ số dẫn đầu dương và không bao giờ âm, nên biệt thức của nó không dương (Chương 28): \(4(a \cdot b)^2 - 4\lvert a \rvert^2 \lvert b \rvert^2 \leq 0\). Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi \(f\) có một nghiệm \(t_0\), tức \(\lvert a + t_0 b \rvert = 0\), tức \(a = -t_0 b\) theo Mệnh đề 2. \(\square\)

Định lý 4 là điều làm cho định nghĩa góc trong \(\mathbb{R}^n\) có nghĩa. Định lý 2 của Chương 47, \(\lvert r \rvert \leq 1\), chính là Định lý 4 áp dụng cho hai vector độ lệch, với cùng một chứng minh.

Hệ quả 5 (bất đẳng thức tam giác). \(\lvert a + b \rvert \leq \lvert a \rvert + \lvert b \rvert\).

Chứng minh. \(\lvert a + b \rvert^2 = \lvert a \rvert^2 + 2\,a \cdot b + \lvert b \rvert^2 \leq \lvert a \rvert^2 + 2\lvert a \rvert \lvert b \rvert + \lvert b \rvert^2 = (\lvert a \rvert + \lvert b \rvert)^2\), theo Định lý 4; lấy căn hai vế không âm. \(\square\)

Mệnh đề 6 (hình chiếu là điểm gần nhất). Cho \(b \neq 0\) và \(p = \frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2} b\). Khi đó \((a - p) \cdot b = 0\), và trong mọi vector \(tb\) trên đường thẳng chứa \(b\), \(p\) là vector gần \(a\) nhất.

Chứng minh. \((a - p) \cdot b = a \cdot b - \frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2}\,b \cdot b = 0\). Và \(\lvert a - tb \rvert^2 = \lvert b \rvert^2 t^2 - 2(a \cdot b)\,t + \lvert a \rvert^2\) là hàm bậc hai của \(t\), nhỏ nhất tại đỉnh \(t = \frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2}\), tức tại \(tb = p\). \(\square\)

Đường hồi quy của Chương 47 cũng được tìm theo đúng tinh thần này: lấy hình chiếu, tức điểm gần nhất theo tổng bình phương.

Định nghĩa 7 (không gian vector). Một không gian vector (vector space) là một tập \(V\) với một phép cộng và một phép nhân với vô hướng, sao cho với mọi \(u\), \(v\), \(w\) trong \(V\) và mọi số \(k\), \(m\): \(u + v = v + u\); \((u + v) + w = u + (v + w)\); có một phần tử \(0\) với \(u + 0 = u\); mỗi \(u\) có một \(-u\) với \(u + (-u) = 0\); \(k(u + v) = ku + kv\); \((k + m)u = ku + mu\); \(k(mu) = (km)u\); \(1u = u\).

\(\mathbb{R}^n\) thỏa tám tiên đề ấy, vì mỗi tiên đề đúng cho từng thành phần. Các mũi tên trong mặt phẳng cũng vậy. Các hàm số \(f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\), với \((f + g)(x) = f(x) + g(x)\) và \((kf)(x) = kf(x)\), cũng vậy; và các nghiệm của phương trình \(y' = -ky\) ở Chương 39 tạo thành một không gian vector, vì tổng hai nghiệm và bội của một nghiệm lại là nghiệm. Mọi điều chỉ dùng tám tiên đề đều đúng cho tất cả những đối tượng ấy cùng một lúc.

Sợi chỉ

  • S6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc. Một vector vừa là một mũi tên (hình học), vừa là một danh sách số (sau khi chọn trục), vừa là một điểm dữ liệu; hệ số tương quan của Chương 47 là độ tương đồng côsin của hai vector độ lệch. Mũi tên, danh sách, hàm số đều là những không gian vector.
  • S1. Bất biến qua biến đổi. Xoay hai trục tọa độ thì danh sách số của một vector thay đổi, nhưng độ dài và góc giữa hai vector thì không: xoay cả hai vector cùng một góc giữ nguyên hiệu \(\alpha - \beta\) trong Định lý 3 (bài B8).
  • S3. Thứ tự của biến đổi. Cộng vector giao hoán: đi \(a\) rồi \(b\) hay \(b\) rồi \(a\) đều tới đỉnh thứ tư của hình bình hành. Các phép biến đổi vector ở Chương 51 thì sẽ không giao hoán như thế.

Tóm tắt

  • Một vector là cái chung của mọi mũi tên cùng độ dài và cùng hướng; ghi nó bằng một danh sách số là một quy ước phụ thuộc cách chọn trục.
  • Vector cộng theo từng thành phần (nối đuôi, hình bình hành) và nhân với một vô hướng theo từng thành phần; một điểm dữ liệu với \(n\) đặc trưng là một vector trong \(\mathbb{R}^n\).
  • Độ dài \(\lvert a \rvert = \sqrt{a_1^2 + \dots + a_n^2}\) là định lý Pythagoras áp dụng liên tiếp.
  • Tích vô hướng \(a \cdot b = \sum a_i b_i\) bằng \(\lvert a \rvert \lvert b \rvert \cos\theta\); nó bằng 0 khi hai vector vuông góc, và cho hình chiếu \(\frac{a \cdot b}{\lvert b \rvert^2} b\).
  • Bất đẳng thức Cauchy–Schwarz \(\lvert a \cdot b \rvert \leq \lvert a \rvert \lvert b \rvert\) làm cho khái niệm góc có nghĩa trong mọi số chiều, và là lý do \(\lvert r \rvert \leq 1\).
  • Độ tương đồng côsin so sánh hướng của hai điểm dữ liệu, không phụ thuộc độ dài; hệ số tương quan là một trường hợp của nó.
  • Khoảng cách giữa các điểm dữ liệu phụ thuộc đơn vị, và trực giác hai, ba chiều có thể sai trong nhiều chiều: hai vector ngẫu nhiên gần như luôn vuông góc.

Bài tập

A. Tư duy

A1. Vì sao "vị trí của Hà Nội cộng vị trí của Huế" không có nghĩa, trong khi "bước đi từ Hà Nội tới Huế cộng bước đi từ Huế tới Đà Nẵng" thì có? Hiệu hai vị trí là gì?

Lời giải

Một vị trí chỉ là một chỗ; không có phép "đặt chỗ này lên chỗ kia" nào tự nhiên. Tọa độ của một vị trí phụ thuộc vào gốc đã chọn, nên tổng hai tọa độ đổi khi đổi gốc: nó không mô tả điều gì về chính hai vị trí. Một bước đi thì khác: nó không phụ thuộc chỗ xuất phát, và đi liên tiếp hai bước là một bước. Hiệu hai vị trí, "từ Huế tới Hà Nội", là một bước đi, tức một vector, và nó không phụ thuộc việc chọn gốc.

A2. Một cơ sở dữ liệu ghi mỗi khách hàng bằng (tuổi tính bằng năm; thu nhập tính bằng đồng; số lần mua). Nếu tìm "những khách hàng giống nhau" bằng khoảng cách giữa các vector, điều gì sẽ xảy ra, và nên sửa thế nào?

Lời giải

Thu nhập tính bằng đồng có những chênh lệch hàng triệu, trong khi tuổi và số lần mua chỉ chênh vài chục, nên khoảng cách gần như chỉ đo chênh lệch thu nhập: hai khách hàng cùng thu nhập sẽ được coi là "giống nhau" dù một người 20 tuổi, một người 70 tuổi. Nên đưa mọi thành phần về cùng một thang trước khi tính, chẳng hạn thay mỗi thành phần bằng điểm z của nó, để mỗi đặc trưng đóng góp tương đương.

A3. Vì sao để so sánh chủ đề của hai văn bản dài ngắn khác nhau, độ tương đồng côsin tốt hơn khoảng cách giữa hai vector đếm chữ?

Lời giải

Một văn bản dài có mọi số đếm lớn hơn, nên vector của nó dài hơn, và khoảng cách tới một văn bản ngắn cùng chủ đề vẫn lớn. Độ tương đồng côsin chỉ phụ thuộc hướng của vector, tức tỉ lệ giữa các chữ; nhân mọi số đếm với cùng một số (viết dài gấp đôi theo cùng cách) không đổi hướng. Vì thế hai văn bản cùng chủ đề, dù dài ngắn khác nhau, có côsin gần 1.

B. Tính toán

B1. Cho \(a = (1; -2; 3)\) và \(b = (4; 0; -1)\). Tính \(a + b\), \(a - b\), \(2a - 3b\) và \(a \cdot b\).

Lời giải

\(a + b = (5; -2; 2)\); \(a - b = (-3; -2; 4)\); \(2a - 3b = (2 - 12; -4 - 0; 6 + 3) = (-10; -4; 9)\); \(a \cdot b = 4 + 0 - 3 = 1\).

B2. Tính độ dài của \((1; 2; 2)\) và tìm vector đơn vị cùng hướng với nó.

Lời giải

\(\sqrt{1 + 4 + 4} = 3\). Vector đơn vị cùng hướng: \(\frac13(1; 2; 2) = \left(\frac13; \frac23; \frac23\right)\), có độ dài \(\sqrt{\frac{1 + 4 + 4}{9}} = 1\).

B3. Tính góc giữa \((1; 1; 0)\) và \((0; 1; 1)\).

Lời giải

Tích vô hướng là 1, mỗi vector có độ dài \(\sqrt2\), nên \(\cos\theta = \frac{1}{2}\) và \(\theta = 60^\circ\).

B4. Tìm \(x\) để \((x; 2; -1)\) vuông góc với \((3; 1; 4)\).

Lời giải

\(3x + 2 - 4 = 0\), tức \(x = \frac23\).

B5. Tìm hình chiếu của \((2; 3)\) lên \((1; 1)\) và kiểm tra rằng phần còn lại vuông góc với \((1; 1)\).

Lời giải

\(\frac{2 + 3}{1 + 1}(1; 1) = \frac52(1; 1) = (2{,}5; 2{,}5)\). Phần còn lại: \((2; 3) - (2{,}5; 2{,}5) = (-0{,}5; 0{,}5)\), và \((-0{,}5) \cdot 1 + 0{,}5 \cdot 1 = 0\).

B6. Với bốn chữ "toán", "số", "hình", "bóng đá", ba văn bản có vector đếm chữ \(D_1 = (2; 1; 1; 0)\), \(D_2 = (1; 1; 0; 0)\), \(D_3 = (0; 0; 0; 3)\) (giả định). Tính độ tương đồng côsin của \(D_1\) với \(D_2\) và với \(D_3\).

Lời giải

\(D_1 \cdot D_2 = 2 + 1 = 3\), \(\lvert D_1 \rvert = \sqrt6\), \(\lvert D_2 \rvert = \sqrt2\), nên \(\cos(D_1, D_2) = \frac{3}{\sqrt{12}} \approx 0{,}87\). \(D_1 \cdot D_3 = 0\), nên \(\cos(D_1, D_3) = 0\): hai văn bản không chung chữ nào.

B7. Hai lực \((3; 4)\) và \((-5; 1)\) (đơn vị newton) cùng tác dụng lên một vật. Cần thêm lực nào để vật đứng yên, tức tổng ba lực bằng vector không? Độ lớn của lực ấy là bao nhiêu?

Lời giải

Tổng hai lực là \((-2; 5)\). Lực thứ ba phải là \(-(-2; 5) = (2; -5)\), có độ lớn \(\sqrt{4 + 25} = \sqrt{29} \approx 5{,}39\) newton.

B8. Quay \(a = (3; 4)\) và \(b = (2; 1)\) một góc \(90^\circ\) ngược chiều kim đồng hồ, tức biến \((x; y)\) thành \((-y; x)\). Kiểm tra rằng độ dài của mỗi vector và tích vô hướng \(a \cdot b\) không đổi.

Lời giải

\(a\) thành \((-4; 3)\), \(b\) thành \((-1; 2)\). Độ dài: \(\sqrt{16 + 9} = 5 = \lvert a \rvert\), \(\sqrt{1 + 4} = \sqrt5 = \lvert b \rvert\). Tích vô hướng trước khi quay: \(6 + 4 = 10\); sau khi quay: \(4 + 6 = 10\). Tổng quát, \((-y_1)(-y_2) + x_1 x_2 = x_1 x_2 + y_1 y_2\).

B9. Với \(a = (1; 2; 3)\) và \(b = (4; 5; 6)\), kiểm tra bất đẳng thức Cauchy–Schwarz và bất đẳng thức tam giác bằng số.

Lời giải

\(a \cdot b = 4 + 10 + 18 = 32\); \(\lvert a \rvert = \sqrt{14} \approx 3{,}742\), \(\lvert b \rvert = \sqrt{77} \approx 8{,}775\), tích khoảng \(32{,}83 \geq 32\): hai vector gần cùng hướng nên bất đẳng thức gần thành đẳng thức. \(a + b = (5; 7; 9)\) có độ dài \(\sqrt{155} \approx 12{,}45\), nhỏ hơn \(3{,}742 + 8{,}775 \approx 12{,}52\).

C. Phản ví dụ và chứng minh

C1. Chứng minh đẳng thức hình bình hành (parallelogram law): \(\lvert a + b \rvert^2 + \lvert a - b \rvert^2 = 2\lvert a \rvert^2 + 2\lvert b \rvert^2\). Diễn giải bằng hình học.

Lời giải

Theo Mệnh đề 2, \(\lvert a \pm b \rvert^2 = \lvert a \rvert^2 \pm 2\,a \cdot b + \lvert b \rvert^2\). Cộng hai đẳng thức, các số hạng \(\pm 2\,a \cdot b\) triệt tiêu, còn lại \(2\lvert a \rvert^2 + 2\lvert b \rvert^2\). \(\square\) Trong một hình bình hành, tổng bình phương hai đường chéo bằng tổng bình phương bốn cạnh.

C2. Chứng minh định lý Pythagoras cho vector: \(\lvert a + b \rvert^2 = \lvert a \rvert^2 + \lvert b \rvert^2\) khi và chỉ khi \(a \cdot b = 0\).

Lời giải

\(\lvert a + b \rvert^2 = \lvert a \rvert^2 + 2\,a \cdot b + \lvert b \rvert^2\), nên đẳng thức cần chứng minh tương đương với \(2\,a \cdot b = 0\). \(\square\) Trong \(\mathbb{R}^n\), "vuông góc" được định nghĩa bằng tích vô hướng, và định lý Pythagoras trở thành một hệ quả đại số của định nghĩa ấy.

C3. Tập các vector \((x; y)\) với \(x + y = 1\) có phải một không gian vector, với phép cộng và nhân với vô hướng của \(\mathbb{R}^2\) không?

Lời giải

Không. \((1; 0)\) và \((0; 1)\) đều thuộc tập ấy, nhưng tổng của chúng \((1; 1)\) có \(1 + 1 = 2 \neq 1\), nên phép cộng đưa ra ngoài tập. Tệ hơn, vector không \((0; 0)\) không thuộc tập (\(0 + 0 \neq 1\)), nên tiên đề về phần tử \(0\) không thể thỏa. Đường thẳng \(x + y = 1\) không đi qua gốc tọa độ; một đường thẳng qua gốc, như \(x + y = 0\), thì là một không gian vector.

Câu hỏi để ngỏ

Từ vài vector cho trước, cộng chúng theo những tỉ lệ khác nhau thì đi tới được những đâu? Có vector nào "thừa", tạo ra được từ các vector khác không?