Bỏ qua

Chương 52: Nhân ma trận là hợp biến đổi

Câu hỏi mở đầu

Làm biến đổi này rồi làm biến đổi kia: kết quả có còn là biến đổi tuyến tính không, và ma trận của nó được tính thế nào từ hai ma trận ban đầu? Thứ tự có quan trọng không?

Làm hai việc nối tiếp

Một phần mềm vẽ cho phép quay một hình quanh gốc tọa độ, và cho phép làm nghiêng nó như chữ in nghiêng. Theo Chương 51, mỗi thao tác là một biến đổi tuyến tính, ghi được bằng một ma trận có các cột là ảnh của \(e_1\) và \(e_2\). Phép quay \(90^\circ\) ngược chiều kim đồng hồ đưa \(e_1\) tới \((0; 1)\) và \(e_2\) tới \((-1; 0)\). Phép trượt đẩy mỗi điểm sang ngang một đoạn bằng độ cao của nó, nên giữ nguyên \(e_1\) và đưa \(e_2\) tới \((1; 1)\). Hai ma trận là

\[ R = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}, \qquad S = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}. \]

Người dùng quay hình trước rồi mới làm nghiêng. Mỗi điểm \(x\) đi qua hai cỗ máy nối tiếp và tới \(S(Rx)\): đó là hàm hợp của Chương 24, máy \(R\) làm trước, máy \(S\) làm sau. Ba câu hỏi đặt ra ngay.

Cỗ máy ghép có còn tuyến tính không? Có, và lý do chỉ cần một dòng. Với mọi vector \(u\), \(v\),

\[ S\big(R(u + v)\big) = S(Ru + Rv) = S(Ru) + S(Rv), \]

đẳng thức đầu vì \(R\) tôn trọng phép cộng, đẳng thức sau vì \(S\) tôn trọng phép cộng. Phép nhân với vô hướng cũng đi xuyên qua hai cỗ máy theo cùng cách: \(S\big(R(cv)\big) = S(c\,Rv) = c\,S(Rv)\). Một biến đổi tôn trọng tổ hợp, nối với một biến đổi tôn trọng tổ hợp, vẫn tôn trọng tổ hợp.

Ma trận của nó là gì? Nó tuyến tính, nên theo Chương 51 nó có một ma trận, với cột thứ \(j\) là ảnh của \(e_j\). Chỉ cần theo dõi hai mũi tên qua hai cỗ máy. \(R\) đưa \(e_1\) tới cột đầu của \(R\), là \((0; 1)\); rồi \(S\) đẩy điểm này, đang ở độ cao 1, sang phải 1 đơn vị, tới \((1; 1)\). \(R\) đưa \(e_2\) tới cột sau của \(R\), là \((-1; 0)\); điểm này ở độ cao 0 nên \(S\) để yên. Vậy ma trận của "quay rồi trượt" là

\[ \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}, \]

và mỗi cột của nó là \(S\) nhân với cột tương ứng của \(R\). Không có quy tắc nào phải học thuộc: chỉ cần nhớ rằng cột là ảnh của vector cơ sở.

Thứ tự có quan trọng không? Làm ngược lại, trượt trước rồi quay. \(S\) giữ nguyên \(e_1\), rồi \(R\) quay nó tới \((0; 1)\); \(S\) đưa \(e_2\) tới \((1; 1)\), rồi \(R\) quay điểm ấy tới \((-1; 1)\). Ma trận của "trượt rồi quay" là \(\begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\), khác hẳn. Cùng hai thao tác, đổi thứ tự thì chữ F trong hình dưới đi tới hai chỗ khác nhau và nghiêng theo hai kiểu khác nhau.

Chữ F và lưới tọa độ ban đầu, sau khi quay rồi trượt, và sau khi trượt rồi quay
Chữ F và lưới qua hai thao tác theo hai thứ tự. Giữa: quay \(90^\circ\) rồi trượt. Phải: trượt rồi quay \(90^\circ\). Mũi tên xanh và mũi tên xám là ảnh của \(e_1\) và \(e_2\), tức hai cột của ma trận. Hai kết quả khác nhau.

Vì sao cấu trúc này phải xuất hiện, dù chưa ai đặt tên cho nó? Vì làm hai việc nối tiếp là điều ta làm mọi lúc, và khi cả hai việc đều tuyến tính thì việc ghép cũng tuyến tính, nên cũng phải có một ma trận. Ma trận ấy bị quyết định hoàn toàn bởi hai ma trận ban đầu: cột thứ \(j\) của nó là ma trận sau nhân với cột thứ \(j\) của ma trận trước. Phép tính này tồn tại từ lúc có hai biến đổi nối tiếp, trước khi ai gọi nó là "nhân ma trận". Quy tắc "hàng nhân cột" mà nhiều người học như một mẹo kỳ quặc chỉ là cách tính nhanh điều bắt buộc ấy. Việc nó không giao hoán cũng không phải khuyết điểm của định nghĩa, mà là sự thật về mọi việc làm tuần tự, như mang tất rồi mang giày khác với mang giày rồi mang tất (Chương 6).

Ký hiệu

Với mỗi ma trận \(A\) cỡ \(m \times n\), viết \(T_A\) cho biến đổi \(x \mapsto Ax\) từ \(\mathbb{R}^n\) vào \(\mathbb{R}^m\). Số \(a_{ij}\) ở hàng \(i\), cột \(j\) của \(A\) gọi là phần tử của ma trận (matrix entry) ở vị trí ấy.

Cho \(A\) cỡ \(p \times n\) và \(B\) cỡ \(m \times p\). Tích ma trận (matrix product) \(BA\) là ma trận của hàm hợp \(T_B \circ T_A\): làm \(A\) trước, rồi làm \(B\). Nó có cỡ \(m \times n\), và nếu \(a_1, \dots, a_n\) là các cột của \(A\) thì các cột của \(BA\) lần lượt là

\[ Ba_1, \quad Ba_2, \quad \dots, \quad Ba_n. \]

Chương 51 đã chỉ ra rằng mỗi thành phần của \(Bv\) là tích vô hướng của một hàng của \(B\) với \(v\). Áp dụng cho \(v = a_j\): số ở hàng \(i\), cột \(j\) của \(BA\) là tích vô hướng của hàng \(i\) của \(B\) với cột \(j\) của \(A\),

\[ (BA)_{ij} = b_{i1} a_{1j} + b_{i2} a_{2j} + \dots + b_{ip} a_{pj} = \sum_{k=1}^{p} b_{ik} a_{kj}. \]

Đó là quy tắc hàng nhân cột: một hàng dài \(p\) của \(B\) gặp một cột cao \(p\) của \(A\), nhân từng cặp rồi cộng lại.

Hàng một của S nhân với cột hai của R cho số ở hàng một, cột hai của tích
Quy tắc hàng nhân cột với \(S\) và \(R\) ở đầu chương: số ở hàng 1, cột 2 của \(SR\) là hàng 1 của \(S\) nhân vô hướng với cột 2 của \(R\).

Ba điều về cách viết cần nhớ.

  • Đọc từ phải sang trái. \(BA\) là làm \(A\) trước, vì \((BA)x = B(Ax)\): vector \(x\) gặp \(A\) trước, do \(A\) đứng sát nó. Đây là cùng quy ước với \(g \circ f\) ở Chương 24. "Quay rồi trượt" ở đầu chương là \(SR\), "trượt rồi quay" là \(RS\).
  • Điều kiện kích thước. \(BA\) chỉ có nghĩa khi số cột của \(B\) bằng số hàng của \(A\): đầu ra của \(A\) nằm trong \(\mathbb{R}^p\), nên \(B\) phải nhận đầu vào trong \(\mathbb{R}^p\). Viết gọn: \((m \times p)(p \times n)\) cho \(m \times n\); hai số ở giữa phải khớp nhau rồi biến mất, như hai quân domino ghép đầu.
  • Lũy thừa. Với ma trận vuông \(A\), \(A^2 = AA\) là làm \(A\) hai lần, và \(A^k\) là làm \(A\) liên tiếp \(k\) lần; quy ước \(A^0 = I\) (xem dưới đây). Chỉ ma trận vuông mới có lũy thừa, vì đầu ra phải nhận lại được làm đầu vào.

Ma trận đơn vị (identity matrix) \(I_n\), hay \(I\) khi cỡ đã rõ, là ma trận của hàm đồng nhất trên \(\mathbb{R}^n\). Hàm này giữ nguyên mỗi \(e_j\), nên \(I_n\) có số 1 ở những vị trí có số hàng bằng số cột, tức trên đường chéo chính (main diagonal), và số 0 ở mọi chỗ khác:

\[ I_2 = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, \qquad I_3 = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}. \]

Làm \(A\) rồi không làm gì, hay không làm gì rồi làm \(A\), đều là làm \(A\), nên \(AI = IA = A\): \(I\) là phần tử trung hòa của phép nhân ma trận, như số 1 với phép nhân số (Chương 5). Ma trận không (zero matrix), viết \(0\), có mọi phần tử bằng 0; nó là ma trận của biến đổi đưa mọi vector về vector không, và \(A0 = 0\), \(0A = 0\) với mọi \(A\) có cỡ phù hợp.

Cuối cùng, hai ma trận cùng cỡ cộng với nhau bằng cách cộng các phần tử cùng vị trí, và \(cA\) là ma trận có mọi phần tử của \(A\) nhân với số \(c\). Đó cũng không phải quy ước tùy tiện: \(A + B\) là ma trận của \(x \mapsto Ax + Bx\), vì cột thứ \(j\) của nó là \(Ae_j + Be_j\). Phép nhân phân phối với phép cộng: \(A(B + C) = AB + AC\) vì \(T_A\) tôn trọng phép cộng, \(A(Bx + Cx) = A(Bx) + A(Cx)\); và \((B + C)A = BA + CA\) vì \((B + C)(Ax) = B(Ax) + C(Ax)\) theo chính định nghĩa của tổng.

Làm bằng tay

Ví dụ 1 (hai thứ tự, tính bằng hàng nhân cột). Tính lại hai ma trận ở đầu chương:

\[ SR = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 \cdot 0 + 1 \cdot 1 & 1 \cdot (-1) + 1 \cdot 0 \\ 0 \cdot 0 + 1 \cdot 1 & 0 \cdot (-1) + 1 \cdot 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}, \]
\[ RS = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 \cdot 1 + (-1) \cdot 0 & 0 \cdot 1 + (-1) \cdot 1 \\ 1 \cdot 1 + 0 \cdot 0 & 1 \cdot 1 + 0 \cdot 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}. \]

Cả hai khớp với cách theo dõi \(e_1\), \(e_2\) ở đầu chương. Thử trên một điểm: \(R\) đưa \((2; 1)\) tới \((-1; 2)\), rồi \(S\) đưa \((-1; 2)\) tới \((1; 2)\), và tích cho đúng \(SR(2; 1) = (2 - 1; 2) = (1; 2)\). Theo thứ tự kia, \(S\) đưa \((2; 1)\) tới \((3; 1)\), rồi \(R\) đưa tới \((-1; 3)\), và \(RS(2; 1) = (-1; 2 + 1) = (-1; 3)\). Vậy \(SR \neq RS\): nhân ma trận không giao hoán.

Bàn tương tác: làm hai việc theo hai thứ tự

Bàn mở ra với phép quay \(90^\circ\) và phép trượt ở đầu chương. Chọn một biến đổi \(A\) làm trước và một biến đổi \(B\) làm sau; hai bảng vẽ cho thấy chữ F sau "\(A\) rồi \(B\)" và sau "\(B\) rồi \(A\)", cùng hai cột của mỗi tích. Thử nhiều cặp: cặp nào cho hai kết quả giống nhau?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Phần lớn các cặp cho hai kết quả khác nhau: thứ tự quan trọng, và \(BA \neq AB\). Chỉ vài cặp đổi chỗ được: hai phép quay quanh gốc, phép co giãn với phép chiếu lên trục hoành (cả hai chỉ kéo hay nén dọc theo từng trục), và một biến đổi với chính nó. Ma trận của "\(A\) rồi \(B\)" viết là \(BA\), ma trận làm trước đứng sát bên phải, vì vector gặp \(A\) trước.

Ví dụ 2 (quay hai lần). Theo quy tắc hàng nhân cột,

\[ R^2 = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix} = -I. \]

Quay một góc vuông hai lần là quay nửa vòng, đưa \((x; y)\) tới \((-x; -y)\); phép tính xác nhận điều hình học đã báo trước. Tiếp theo, \(R^4 = R^2 R^2 = (-I)(-I) = I\): quay bốn góc vuông thì về chỗ cũ. Để ý rằng \(R^2 = -I\) là điều không số thực nào làm được, vì bình phương của một số thực không bao giờ âm; ma trận có nhiều chỗ để xoay xở hơn số.

Ví dụ 3 (hai phép quay và công thức cộng). Gọi \(R_\theta\) là ma trận của phép quay góc \(\theta\) quanh gốc; ma trận \(R\) ở trên là \(R_{90^\circ}\). Quay góc \(\alpha\) rồi quay tiếp góc \(\beta\) là quay góc \(\alpha + \beta\), nên \(R_\beta R_\alpha = R_{\alpha + \beta}\). Cột đầu của vế trái là \(R_\beta\) nhân cột đầu của \(R_\alpha\):

\[ \begin{pmatrix} \cos\beta & -\sin\beta \\ \sin\beta & \cos\beta \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \cos\alpha \\ \sin\alpha \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos\alpha \cos\beta - \sin\alpha \sin\beta \\ \sin\alpha \cos\beta + \cos\alpha \sin\beta \end{pmatrix}, \]

còn cột đầu của vế phải là \((\cos(\alpha + \beta); \sin(\alpha + \beta))\). So sánh hai cột, ta được lại đúng hai công thức cộng của Chương 30 (Hệ quả 5), lần này như một phép nhân ma trận. Cũng vì \(\alpha + \beta = \beta + \alpha\), hai phép quay quanh gốc luôn đổi chỗ được cho nhau: \(R_\alpha R_\beta = R_\beta R_\alpha\).

Lũy thừa của một phép quay vì thế dễ đoán: \(R_{30^\circ}^{12} = R_{360^\circ} = I\). Kiểm tra bằng tính toán không cần tới mười một phép nhân. Với \(R_{30^\circ} = \begin{pmatrix} \frac{\sqrt3}{2} & -\frac12 \\ \frac12 & \frac{\sqrt3}{2} \end{pmatrix}\),

\[ R_{30^\circ}^2 = \begin{pmatrix} \frac34 - \frac14 & -\frac{\sqrt3}{4} - \frac{\sqrt3}{4} \\ \frac{\sqrt3}{4} + \frac{\sqrt3}{4} & -\frac14 + \frac34 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac12 & -\frac{\sqrt3}{2} \\ \frac{\sqrt3}{2} & \frac12 \end{pmatrix} = R_{60^\circ}, \]

rồi \(R_{30^\circ}^3 = R_{60^\circ} R_{30^\circ} = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = R_{90^\circ}\), và \(R_{30^\circ}^{12} = \left(R_{30^\circ}^3\right)^4 = R_{90^\circ}^4 = I\) theo Ví dụ 2. Việc nhóm mười hai thừa số thành bốn nhóm ba là hợp lệ nhờ tính kết hợp (Định lý 3 bên dưới).

Mười hai mũi tên cách nhau 30 độ trên đường tròn đơn vị
Mũi tên thứ \(k\) là \(R_{30^\circ}^k e_1\). Lần quay thứ mười hai đưa mũi tên về đúng vị trí ban đầu (màu cam), nên \(R_{30^\circ}^{12} = I\).

Ví dụ 4 (dãy Fibonacci). Dãy Fibonacci của Chương 18 có \(F_1 = F_2 = 1\) và \(F_{n+2} = F_{n+1} + F_n\); đặt thêm \(F_0 = 0\) để quy tắc đúng cả khi \(n = 0\). Ma trận

\[ Q = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} \]

đưa \((a; b)\) tới \((a + b; a)\): số mới ở trên là tổng hai số cũ, số mới ở dưới là số trên cũ. Đó đúng là một bước của dãy: \(Q\) đưa \((F_{n+1}; F_n)\) tới \((F_{n+2}; F_{n+1})\), và làm \(n\) bước là nhân với \(Q^n\). Các lũy thừa đầu tiên là

\[ Q^2 = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}, \quad Q^3 = \begin{pmatrix} 3 & 2 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}, \quad Q^4 = \begin{pmatrix} 5 & 3 \\ 3 & 2 \end{pmatrix}, \quad Q^5 = \begin{pmatrix} 8 & 5 \\ 5 & 3 \end{pmatrix}. \]

Các phần tử của \(Q^n\) là \(F_{n+1}\), \(F_n\), \(F_n\), \(F_{n-1}\); Mệnh đề 5 chứng minh điều ấy bằng quy nạp. Cách nhìn này cho một lối tắt: \(Q^{10} = Q^5 Q^5\), nên

\[ Q^{10} = \begin{pmatrix} 8 \cdot 8 + 5 \cdot 5 & 8 \cdot 5 + 5 \cdot 3 \\ 5 \cdot 8 + 3 \cdot 5 & 5 \cdot 5 + 3 \cdot 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 89 & 55 \\ 55 & 34 \end{pmatrix}, \]

tức \(F_{11} = 89\), \(F_{10} = 55\), \(F_9 = 34\), khớp với Chương 18. Để tới \(Q^{20}\) chỉ cần năm phép nhân (\(Q^2\), \(Q^4\), \(Q^5 = Q^4 Q\), \(Q^{10}\), \(Q^{20}\)) thay vì mười chín. Phép tính còn cho một đẳng thức về dãy: so sánh số ở hàng 1, cột 1 của hai vế \(Q^{2n} = Q^n Q^n\), ta được \(F_{2n+1} = F_{n+1}^2 + F_n^2\); với \(n = 5\), đó là \(89 = 64 + 25\).

Bàn tương tác: lặp lại một biến đổi

Chọn một ma trận và kéo số mũ \(n\) từ 0 tới 12. Chấm xanh là \(e_1\), \(Ae_1\), \(A^2 e_1\), …, chấm cam là \(e_2\), \(Ae_2\), \(A^2 e_2\), …; hai mũi tên đậm là hai cột của \(A^n\). Mỗi ma trận lặp lại theo kiểu nào: quay vòng về chỗ cũ, lớn mãi, hay rơi về gốc?

Bàn tương tác cần trình duyệt bật JavaScript.

Điều bạn vừa thấy

Lũy thừa là làm lại cùng một việc. Phép quay \(30^\circ\) làm mười hai lần là quay đủ một vòng, nên \(A^{12} = I\), và làm sáu lần là quay nửa vòng, \(A^6 = -I\); phép quay \(90^\circ\) về chỗ cũ sau bốn lần. Ma trận \(Q\) đẩy \((F_{k+1}; F_k)\) tới \((F_{k+2}; F_{k+1})\), nên vệt chấm đi qua các cặp số Fibonacci liên tiếp và lớn mãi, và các phần tử của \(Q^n\) là \(F_{n+1}\), \(F_n\), \(F_{n-1}\). Ma trận \(N\) đưa \(e_2\) tới \(e_1\) rồi đưa \(e_1\) về gốc: chỉ sau hai lần, mọi vector đều về gốc, dù \(N\) khác 0.

Ví dụ 5 (ma trận không vuông). Cho

\[ A = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 2 \\ 0 & 1 & -1 \end{pmatrix}, \qquad B = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \\ 3 & 0 \end{pmatrix}. \]

\(A\) cỡ \(2 \times 3\) đi từ \(\mathbb{R}^3\) vào \(\mathbb{R}^2\); \(B\) cỡ \(3 \times 2\) đi từ \(\mathbb{R}^2\) vào \(\mathbb{R}^3\). Tích \(AB\) (làm \(B\) trước) đi từ \(\mathbb{R}^2\) qua \(\mathbb{R}^3\) rồi về \(\mathbb{R}^2\), nên có cỡ \(2 \times 2\):

\[ AB = \begin{pmatrix} 1 \cdot 1 + 0 \cdot 0 + 2 \cdot 3 & 1 \cdot 2 + 0 \cdot 1 + 2 \cdot 0 \\ 0 \cdot 1 + 1 \cdot 0 + (-1) \cdot 3 & 0 \cdot 2 + 1 \cdot 1 + (-1) \cdot 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 7 & 2 \\ -3 & 1 \end{pmatrix}. \]

Tích \(BA\) (làm \(A\) trước) đi từ \(\mathbb{R}^3\) qua \(\mathbb{R}^2\) rồi về \(\mathbb{R}^3\), nên có cỡ \(3 \times 3\):

\[ BA = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 0 \\ 0 & 1 & -1 \\ 3 & 0 & 6 \end{pmatrix}. \]

Chẳng hạn số ở hàng 3, cột 3 là hàng \((3; 0)\) của \(B\) nhân vô hướng với cột \((2; -1)\) của \(A\): \(6 + 0 = 6\). Ở đây câu hỏi "\(AB\) có bằng \(BA\) không" thậm chí không đặt ra được, vì hai tích không cùng cỡ. Còn \(AA\) thì không có nghĩa: \(A\) trả ra hai số, nhưng lại đòi nhận vào ba số.

Ví dụ 6 (nhiều tầng tuyến tính chỉ là một tầng). Ví dụ 7 của Chương 51 nói rằng mỗi tầng của một mạng nơ-ron, trước hàm kích hoạt, là một ma trận. Giả định một mạng nhỏ nhận hai số, tầng giữa tính ra ba số, tầng cuối trả ra hai số, với

\[ W_1 = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}, \qquad W_2 = \begin{pmatrix} 1 & 0 & -1 \\ 0 & 1 & 1 \end{pmatrix}. \]

Nếu bỏ hàm kích hoạt, đầu ra là \(W_2(W_1 x) = (W_2 W_1)x\), với

\[ W_2 W_1 = \begin{pmatrix} 1 & -2 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}. \]

Cả mạng hai tầng chỉ là một ma trận \(2 \times 2\); tầng giữa với ba số không thêm được khả năng nào. Chồng bao nhiêu tầng tuyến tính cũng vậy (Hệ quả 4). Bây giờ chèn vào giữa một hàm kích hoạt, chẳng hạn hàm đổi mọi thành phần âm thành 0 và giữ nguyên thành phần không âm. Với \(x = (-1; 1)\), tầng đầu cho \(W_1 x = (-2; -2; 1)\), hàm kích hoạt biến nó thành \((0; 0; 1)\), và tầng cuối cho \((-1; 1)\). Không có hàm kích hoạt thì kết quả là \((W_2 W_1)x = (-3; -1)\). Hàm kích hoạt phá tính tuyến tính, nên phép gộp không còn đúng, và chính điều đó cho mạng nhiều tầng những khả năng mà một ma trận đơn lẻ không có. Chương 59 sẽ trở lại chuyện này.

Ranh giới

Không giao hoán là chuyện thường, giao hoán là ngoại lệ. \(SR \neq RS\), và với hai ma trận chọn đại, \(AB\) và \(BA\) thường khác nhau. Có những cặp đổi chỗ được: hai phép quay quanh gốc trong mặt phẳng (Ví dụ 3), hai phép co giãn theo các trục, một ma trận với lũy thừa của chính nó, mọi ma trận với \(I\) và với \(cI\). Nhưng đó là những trường hợp phải kiểm tra, không phải luật để dùng. Ngay cả các phép quay cũng chỉ đổi chỗ được trong mặt phẳng: trong không gian ba chiều, quay quanh hai trục khác nhau thì thứ tự có quan trọng (bài B12), đúng như Chương 30 đã báo trước. Hệ quả là nhiều hằng đẳng thức quen thuộc hỏng: khai triển \((A + B)^2 = (A + B)(A + B)\) bằng tính phân phối cho \(A^2 + AB + BA + B^2\), và chỉ gộp được hai số hạng giữa thành \(2AB\) khi \(AB = BA\) (bài B7).

Tích bằng 0 mà không thừa số nào bằng 0. Với số, \(ab = 0\) buộc \(a = 0\) hoặc \(b = 0\) (Chương 9, bài C3). Với ma trận thì không. Gọi

\[ P_x = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}, \qquad P_y = \begin{pmatrix} 0 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} \]

là phép chiếu lên trục hoành và phép chiếu lên trục tung. Chiếu lên trục hoành rồi chiếu lên trục tung thì mọi điểm về gốc:

\[ P_y P_x = \begin{pmatrix} 0 \cdot 1 + 0 \cdot 0 & 0 \cdot 0 + 0 \cdot 0 \\ 0 \cdot 1 + 1 \cdot 0 & 0 \cdot 0 + 1 \cdot 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}, \]

dù \(P_x \neq 0\) và \(P_y \neq 0\). Nhìn theo thông tin: \(P_x\) xóa tung độ, \(P_y\) xóa hoành độ, qua cả hai thì không còn gì. Thậm chí một ma trận khác 0 có thể có bình phương bằng 0: \(N = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) đưa \(e_2\) tới \(e_1\) và đưa \(e_1\) về 0, nên làm hai lần thì \(e_2 \mapsto e_1 \mapsto 0\), tức \(N^2 = 0\).

Bốn điểm được chiếu xuống trục hoành rồi chiếu về gốc
Chiếu lên trục hoành (nét đứt) rồi chiếu lên trục tung (mũi tên cam): mọi điểm về gốc. Hai phép chiếu đều khác 0, nhưng \(P_y P_x = 0\).

Không giản ước được. Với số, nếu \(c \neq 0\) và \(ac = bc\) thì \(a = b\) (Mệnh đề 3 ở Chương 9). Với ma trận, lấy hai phép co giãn chỉ khác nhau ở trục đứng,

\[ B = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 5 \end{pmatrix}, \qquad C = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 7 \end{pmatrix}. \]

Khi đó \(P_x B = P_x C = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\), dù \(P_x \neq 0\) và \(B \neq C\). Lý do: \(B\) và \(C\) chỉ khác nhau ở chỗ làm gì với trục đứng, mà \(P_x\) làm sau và xóa sạch trục đứng, nên khác biệt ấy không để lại dấu vết. Giản ước chỉ hợp lệ khi thừa số bị giản ước không làm mất thông tin, tức là khả nghịch (Chương 6); Chương 54 sẽ trở lại câu hỏi này.

Nhân từng phần tử không phải hợp biến đổi. Định nghĩa "nhân các số ở cùng vị trí" nghe tự nhiên hơn, giống phép cộng ma trận. Phép toán ấy có thật và có tên, tích từng phần tử (entrywise product), và có chỗ dùng, chẳng hạn khi chỉnh độ sáng từng điểm của một bức ảnh số theo một bảng hệ số. Nhưng nó không ghi được việc làm hai biến đổi nối tiếp. Nhân từng phần tử \(R\) với chính nó cho \(\begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), ma trận của phép phản chiếu qua đường \(y = x\), trong khi quay một góc vuông hai lần là quay nửa vòng, với ma trận \(-I\). Lý do sâu hơn: nhân từng phần tử giao hoán, còn làm tuần tự thì không, nên không phép toán giao hoán nào ghi đúng được việc làm tuần tự. Ngay cả vai trò của \(I\) cũng khác: với tích từng phần tử, ma trận không làm thay đổi gì là ma trận có mọi phần tử bằng 1, không phải \(I\).

Phát biểu chặt chẽ

Định nghĩa 1. Cho \(B\) là ma trận cỡ \(m \times p\) và \(A\) là ma trận cỡ \(p \times n\). Tích \(BA\) là ma trận cỡ \(m \times n\) có

\[ (BA)_{ij} = \sum_{k=1}^{p} b_{ik} a_{kj} \qquad (1 \leq i \leq m, \ 1 \leq j \leq n). \]

Khi số cột của \(B\) khác số hàng của \(A\), tích \(BA\) không được định nghĩa. Ma trận đơn vị \(I_n\) là ma trận cỡ \(n \times n\) có phần tử ở hàng \(i\), cột \(j\) bằng 1 khi \(i = j\) và bằng 0 khi \(i \neq j\). Với \(A\) vuông cỡ \(n \times n\), đặt \(A^0 = I_n\) và \(A^{k+1} = A^k A\) với mọi số tự nhiên \(k\).

Định lý 2 (tích là hợp). Cho \(A\) cỡ \(p \times n\) và \(B\) cỡ \(m \times p\). Hàm hợp \(T_B \circ T_A\) là một biến đổi tuyến tính từ \(\mathbb{R}^n\) vào \(\mathbb{R}^m\), và ma trận của nó là \(BA\):

\[ B(Ax) = (BA)x \qquad \text{với mọi } x \in \mathbb{R}^n. \]

Nói riêng, cột thứ \(j\) của \(BA\) là \(B\) nhân cột thứ \(j\) của \(A\).

Chứng minh. Với mọi \(u, v \in \mathbb{R}^n\) và mọi số thực \(c\), dùng tính tuyến tính của \(T_A\) rồi của \(T_B\) (Định lý 4 của Chương 51):

\[ B\big(A(u + v)\big) = B(Au + Av) = B(Au) + B(Av), \qquad B\big(A(cv)\big) = B(c\,Av) = c\,B(Av). \]

Vậy \(T_B \circ T_A\) tuyến tính, và cũng theo Định lý 4 của Chương 51, nó có đúng một ma trận, với cột thứ \(j\) là \(B(Ae_j) = Ba_j\), trong đó \(a_j = (a_{1j}; \dots; a_{pj})\) là cột thứ \(j\) của \(A\). Theo Định nghĩa 3 của Chương 51, thành phần thứ \(i\) của \(Ba_j\) là \(b_{i1} a_{1j} + \dots + b_{ip} a_{pj}\), chính là \((BA)_{ij}\). Vậy ma trận ấy là \(BA\). \(\square\)

Định lý 3 (tính kết hợp). Cho \(A\) cỡ \(p \times n\), \(B\) cỡ \(q \times p\) và \(C\) cỡ \(m \times q\). Khi đó

\[ C(BA) = (CB)A. \]

Ngoài ra \(I_p A = A = A I_n\).

Chứng minh. Theo Định lý 2, \(C(BA)\) là ma trận của \(T_C \circ (T_B \circ T_A)\), còn \((CB)A\) là ma trận của \((T_C \circ T_B) \circ T_A\). Hợp hàm có tính kết hợp (Định lý 3 của Chương 24), nên hai hàm này là một: cả hai đưa \(x\) tới \(C\big(B(Ax)\big)\). Một biến đổi tuyến tính chỉ có một ma trận (Định lý 4 của Chương 51), nên \(C(BA) = (CB)A\). Tương tự, \(T_{I_p}\) và \(T_{I_n}\) là các hàm đồng nhất, và hợp một hàm với hàm đồng nhất ở phía nào cũng được chính hàm ấy (cũng Định lý 3 của Chương 24), nên \(I_p A = A = A I_n\). \(\square\)

Nếu chứng minh trực tiếp từ Định nghĩa 1, ta phải viết phần tử ở hàng \(i\), cột \(j\) của hai vế thành cùng một tổng kép \(\sum_{k} \sum_{l} c_{ik} b_{kl} a_{lj}\), chỉ khác thứ tự cộng. Chứng minh qua hợp hàm cho thấy vì sao không thể khác: cả hai vế ghi cùng một việc, làm \(A\), rồi \(B\), rồi \(C\). Nhờ Định lý 3, ta viết \(CBA\) không cần dấu ngoặc, và \(A^k\) không phụ thuộc cách nhóm các thừa số.

Hệ quả 4 (các tầng tuyến tính gộp lại). Cho các ma trận \(W_1, W_2, \dots, W_L\) sao cho số cột của \(W_{t+1}\) bằng số hàng của \(W_t\) với mọi \(t\). Khi đó biến đổi \(x \mapsto W_L\big(\cdots W_2(W_1 x) \cdots\big)\) là một biến đổi tuyến tính với ma trận \(W_L \cdots W_2 W_1\).

Chứng minh. Quy nạp theo \(L\). Với \(L = 1\), điều cần chứng minh là hiển nhiên. Nếu \(L\) tầng đầu gộp thành ma trận \(M = W_L \cdots W_1\), thì thêm tầng \(W_{L+1}\) cho \(x \mapsto W_{L+1}(Mx) = (W_{L+1} M)x\) theo Định lý 2. \(\square\)

Mệnh đề 5 (Fibonacci bằng ma trận). Với \(F_0 = 0\), \(F_1 = F_2 = 1\), \(F_{n+2} = F_{n+1} + F_n\) và \(Q = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\),

\[ Q^n = \begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix} \qquad \text{với mọi } n \geq 1. \]

Chứng minh. Quy nạp theo \(n\) (Chương 18). Bước cơ sở: với \(n = 1\), vế phải là \(\begin{pmatrix} F_2 & F_1 \\ F_1 & F_0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = Q\). Bước quy nạp: nếu đẳng thức đúng với \(n\) thì

\[ Q^{n+1} = Q^n Q = \begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} F_{n+1} + F_n & F_{n+1} \\ F_n + F_{n-1} & F_n \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} F_{n+2} & F_{n+1} \\ F_{n+1} & F_n \end{pmatrix}, \]

đúng là đẳng thức với \(n + 1\). \(\square\)

Sợi chỉ

  • S3. Thứ tự của biến đổi. Đây là chương cốt lõi của sợi chỉ này. Chương 5 hẹn rằng thứ tự sẽ trở lại khi nhân ma trận; Chương 24 cho thấy hợp hàm không giao hoán nhưng có tính kết hợp. Nhân ma trận thừa hưởng đúng hai tính chất ấy vì nó chính là hợp hàm: \(SR \neq RS\), còn \(C(BA) = (CB)A\) không cần tính. Phép cộng vector của Chương 49 giao hoán, nhưng hợp các biến đổi vector thì không.
  • S6. Biểu diễn khác nhau của cùng một cấu trúc. Cùng một việc "làm \(A\) rồi làm \(B\)" có ba cách ghi: hàm hợp \(T_B \circ T_A\), tích \(BA\) tính theo cột, và quy tắc hàng nhân cột. Công thức cộng của Chương 30 hiện ra như tích của hai ma trận quay, và dãy Fibonacci của Chương 18 hiện ra như lũy thừa của một ma trận.
  • S2. Thông tin và khả nghịch. \(P_y P_x = 0\) vì mỗi phép chiếu xóa một tọa độ và hai phép chiếu xóa hết cả hai; \(P_x B = P_x C\) với \(B \neq C\) vì phép chiếu xóa đúng chỗ \(B\) và \(C\) khác nhau. Giản ước chỉ hợp lệ với thừa số không làm mất thông tin, chủ đề của Chương 54.

Tóm tắt

  • Hợp của hai biến đổi tuyến tính là tuyến tính, nên có một ma trận; ma trận ấy là tích \(BA\), với quy ước đọc từ phải sang trái: làm \(A\) trước, làm \(B\) sau.
  • Cột thứ \(j\) của \(BA\) là \(B\) nhân cột thứ \(j\) của \(A\); từ đó quy tắc hàng nhân cột \((BA)_{ij} = \sum_k b_{ik} a_{kj}\) là hệ quả bắt buộc, không phải quy ước.
  • Tích \(BA\) chỉ có nghĩa khi số cột của \(B\) bằng số hàng của \(A\): \((m \times p)(p \times n)\) cho \(m \times n\).
  • Nhân ma trận không giao hoán (quay rồi trượt khác trượt rồi quay) nhưng có tính kết hợp, vì hợp hàm có tính kết hợp; ma trận đơn vị \(I\) là ma trận của hàm đồng nhất.
  • Lũy thừa của ma trận là lặp lại một biến đổi: \(R_{90^\circ}^2 = -I\), \(R_{30^\circ}^{12} = I\), và lũy thừa của \(\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) chứa dãy Fibonacci.
  • Các luật của số có thể hỏng: có \(AB = 0\) với \(A, B \neq 0\), có \(AB = AC\) với \(B \neq C\), vì một thừa số có thể làm mất thông tin.
  • Nhân từng phần tử là một phép toán khác, không ghi được hợp biến đổi.
  • Nhiều tầng tuyến tính gộp lại chỉ là một tầng tuyến tính; mạng nơ-ron cần hàm kích hoạt phi tuyến.

Bài tập

A. Tư duy

A1. Một bạn viết: "Ma trận của việc làm \(A\) rồi làm \(B\) là \(AB\), vì ta đọc từ trái sang phải." Chỉ ra chỗ sai bằng ví dụ \(A = R\), \(B = S\) ở đầu chương.

Lời giải

Ma trận ấy là \(BA\), vì \((BA)x = B(Ax)\): vector \(x\) gặp \(A\) trước. Với \(A = R\) (quay) và \(B = S\) (trượt), "quay rồi trượt" phải đưa \(e_1\) tới \(Re_1 = (0; 1)\) rồi tới \(S(0; 1) = (1; 1)\). Cột đầu của \(SR = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) đúng là \((1; 1)\), còn cột đầu của \(RS = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\) là \((0; 1)\), ảnh của \(e_1\) qua "trượt rồi quay". Cách viết từ phải sang trái là cùng quy ước với \(g \circ f\) ở Chương 24, vì hàm và ma trận đều được viết bên trái đối tượng mà chúng tác động.

A2. Vì sao định nghĩa "nhân các số ở cùng vị trí" không thể cho ma trận của hợp hai biến đổi, dù tính dễ hơn? Gợi ý: phép toán ấy giao hoán.

Lời giải

Nếu tích từng phần tử luôn cho ma trận của "làm \(A\) rồi làm \(B\)", thì vì nó giao hoán, "làm \(A\) rồi làm \(B\)" và "làm \(B\) rồi làm \(A\)" sẽ luôn có cùng một ma trận, tức luôn là cùng một biến đổi. Nhưng quay rồi trượt khác trượt rồi quay (\(SR \neq RS\)), mâu thuẫn. Cụ thể hơn, tích từng phần tử của \(R\) với chính nó là \(\begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), một phép phản chiếu, còn quay một góc vuông hai lần cho \(-I\).

A3. Không tính toán, giải thích vì sao \(P_x P_x = P_x\), còn \(P_x P_y = P_y P_x = 0\), với \(P_x\), \(P_y\) là hai phép chiếu lên hai trục.

Lời giải

Sau lần chiếu đầu lên trục hoành, điểm đã nằm trên trục hoành, và chiếu một điểm của trục hoành lên trục hoành thì nó đứng yên: chiếu hai lần như chiếu một lần, nên \(P_x^2 = P_x\). Còn chiếu lên trục tung (xóa hoành độ) rồi lên trục hoành (xóa tung độ) thì cả hai tọa độ đều bị xóa, mọi điểm về gốc; theo thứ tự kia cũng vậy. Ở đây hai tích theo hai thứ tự bằng nhau, một trong những trường hợp hiếm hoi đổi chỗ được.

A4. Cho \(A\) cỡ \(2 \times 3\), \(B\) cỡ \(3 \times 3\), \(C\) cỡ \(3 \times 2\). Trong các tích \(AB\), \(BA\), \(AC\), \(CA\), \(BC\), \(CB\), \(AA\), \(BB\), tích nào có nghĩa, và có cỡ bao nhiêu? Giải thích bằng ngôn ngữ đầu vào, đầu ra.

Lời giải

\(A\) đi từ \(\mathbb{R}^3\) vào \(\mathbb{R}^2\), \(B\) từ \(\mathbb{R}^3\) vào \(\mathbb{R}^3\), \(C\) từ \(\mathbb{R}^2\) vào \(\mathbb{R}^3\). Tích \(XY\) (làm \(Y\) trước) có nghĩa khi đầu ra của \(Y\) là loại đầu vào mà \(X\) nhận. \(AB\): \(\mathbb{R}^3 \to \mathbb{R}^3 \to \mathbb{R}^2\), cỡ \(2 \times 3\). \(BA\): không có nghĩa, vì \(A\) trả ra hai số mà \(B\) đòi ba. \(AC\): \(\mathbb{R}^2 \to \mathbb{R}^3 \to \mathbb{R}^2\), cỡ \(2 \times 2\). \(CA\): \(\mathbb{R}^3 \to \mathbb{R}^2 \to \mathbb{R}^3\), cỡ \(3 \times 3\). \(BC\): \(\mathbb{R}^2 \to \mathbb{R}^3 \to \mathbb{R}^3\), cỡ \(3 \times 2\). \(CB\): không có nghĩa, vì \(B\) trả ra ba số mà \(C\) đòi hai. \(AA\): không có nghĩa. \(BB\): cỡ \(3 \times 3\).

B. Tính toán

B1. Cho \(A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{pmatrix}\) và \(P = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\). Tính \(AP\) và \(PA\). Nhân với \(P\) ở bên phải và ở bên trái làm gì với \(A\)? Giải thích.

Lời giải

\(AP = \begin{pmatrix} 1 \cdot 0 + 2 \cdot 1 & 1 \cdot 1 + 2 \cdot 0 \\ 3 \cdot 0 + 4 \cdot 1 & 3 \cdot 1 + 4 \cdot 0 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 4 & 3 \end{pmatrix}\) và \(PA = \begin{pmatrix} 3 & 4 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}\). Nhân bên phải đổi chỗ hai cột, nhân bên trái đổi chỗ hai hàng. Lý do: cột thứ \(j\) của \(AP\) là \(A\) nhân cột thứ \(j\) của \(P\), mà cột đầu của \(P\) là \(e_2\) và cột sau là \(e_1\), nên các cột của \(AP\) là \(Ae_2\) rồi \(Ae_1\), tức cột sau rồi cột đầu của \(A\). Còn \(PA\) là làm \(A\) rồi đổi chỗ hai thành phần của kết quả, nên hai hàng đổi chỗ.

B2. Với \(R_{45^\circ} = \begin{pmatrix} \frac{\sqrt2}{2} & -\frac{\sqrt2}{2} \\ \frac{\sqrt2}{2} & \frac{\sqrt2}{2} \end{pmatrix}\), tính \(R_{45^\circ}^2\). Tìm số nguyên dương \(n\) nhỏ nhất để \(R_{45^\circ}^n = I\), và số nguyên dương \(n\) nhỏ nhất để \(R_{45^\circ}^n = -I\).

Lời giải

\(R_{45^\circ}^2 = \begin{pmatrix} \frac12 - \frac12 & -\frac12 - \frac12 \\ \frac12 + \frac12 & -\frac12 + \frac12 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} = R_{90^\circ}\), đúng như quay \(45^\circ\) hai lần là quay \(90^\circ\). Theo Ví dụ 3, \(R_{45^\circ}^n\) là phép quay góc \(45n\) độ. Một phép quay bằng \(I\) khi và chỉ khi nó đưa \(e_1\) về chính \(e_1\), tức góc quay là một bội của \(360^\circ\); nhỏ nhất là \(n = 8\). Nó bằng \(-I\) khi và chỉ khi nó đưa \(e_1\) tới \(-e_1\), tức góc quay là \(180^\circ\) cộng một bội của \(360^\circ\); nhỏ nhất là \(n = 4\).

B3. Với phép trượt \(S = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\), tính \(S^2\), \(S^3\), đoán công thức của \(S^n\) và chứng minh bằng quy nạp. Giải thích kết quả bằng hình học.

Lời giải

\(S^2 = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\), \(S^3 = \begin{pmatrix} 1 & 3 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\); đoán \(S^n = \begin{pmatrix} 1 & n \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\). Với \(n = 1\), công thức đúng. Nếu nó đúng với \(n\) thì

\[ S^{n+1} = S^n S = \begin{pmatrix} 1 & n \\ 0 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & n + 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}. \]

Về hình học, mỗi lần trượt đẩy một điểm ở độ cao \(y\) sang ngang thêm \(y\) mà không đổi độ cao của nó, nên sau \(n\) lần điểm ấy bị đẩy tổng cộng \(ny\): \((x; y) \mapsto (x + ny; y)\).

B4. Cho \(A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 0 \\ -1 & 1 & 3 \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} 2 & 1 \\ 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\). Tính \(AB\) và \(BA\).

Lời giải

\(AB\) cỡ \(2 \times 2\). Hàng \((1; 2; 0)\) nhân vô hướng với cột \((2; 0; 1)\) được 2, với cột \((1; -1; 1)\) được \(1 - 2 + 0 = -1\); hàng \((-1; 1; 3)\) nhân với hai cột ấy được \(-2 + 0 + 3 = 1\) và \(-1 - 1 + 3 = 1\). Vậy \(AB = \begin{pmatrix} 2 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\). \(BA\) cỡ \(3 \times 3\); các hàng của \(B\) là \((2; 1)\), \((0; -1)\), \((1; 1)\), các cột của \(A\) là \((1; -1)\), \((2; 1)\), \((0; 3)\), nên

\[ BA = \begin{pmatrix} 1 & 5 & 3 \\ 1 & -1 & -3 \\ 0 & 3 & 3 \end{pmatrix}. \]

B5. Từ \(Q^{10} = \begin{pmatrix} 89 & 55 \\ 55 & 34 \end{pmatrix}\) ở Ví dụ 4, tính \(Q^{20}\) và đọc ra \(F_{19}\), \(F_{20}\), \(F_{21}\). Kiểm tra \(F_{19}\) bằng đẳng thức \(F_{2n+1} = F_{n+1}^2 + F_n^2\).

Lời giải
\[ Q^{20} = Q^{10} Q^{10} = \begin{pmatrix} 89^2 + 55^2 & 89 \cdot 55 + 55 \cdot 34 \\ 55 \cdot 89 + 34 \cdot 55 & 55^2 + 34^2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 10.946 & 6.765 \\ 6.765 & 4.181 \end{pmatrix}. \]

Theo Mệnh đề 5, \(F_{21} = 10.946\), \(F_{20} = 6.765\), \(F_{19} = 4.181\). Kiểm tra với \(n = 9\): \(F_{19} = F_{10}^2 + F_9^2 = 55^2 + 34^2 = 3.025 + 1.156 = 4.181\), khớp. Cũng có \(F_{19} + F_{20} = 4.181 + 6.765 = 10.946 = F_{21}\), đúng quy tắc của dãy.

B6. Tìm mọi ma trận \(X = \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix}\) đổi chỗ được với phép trượt \(S\), tức \(SX = XS\).

Lời giải

\(SX = \begin{pmatrix} p + r & q + s \\ r & s \end{pmatrix}\) và \(XS = \begin{pmatrix} p & p + q \\ r & r + s \end{pmatrix}\). So sánh từng phần tử: \(p + r = p\) cho \(r = 0\); \(q + s = p + q\) cho \(s = p\); phần tử ở hàng 2, cột 2 cho \(s = r + s\), lại là \(r = 0\). Vậy \(X = \begin{pmatrix} p & q \\ 0 & p \end{pmatrix}\) với \(p\), \(q\) tùy ý. Viết lại, \(X = (p - q)I + qS\): chỉ những tổ hợp tuyến tính của \(I\) và chính \(S\) mới đổi chỗ được với \(S\).

B7. Với \(A = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) và \(B = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\), tính \((A + B)^2\) và \(A^2 + 2AB + B^2\). Giải thích vì sao hai kết quả khác nhau.

Lời giải

\(A + B = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) và \((A + B)^2 = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\). Mặt khác \(A^2 = A\), \(B^2 = 0\) và \(AB = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix} = B\), nên \(A^2 + 2AB + B^2 = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\). Khai triển đúng là \((A + B)^2 = A^2 + AB + BA + B^2\), và ở đây \(BA = 0 \neq AB\). Thật vậy, \(BA\) là làm \(A\) (chiếu lên trục hoành) rồi làm \(B\) (đưa \(e_1\) về 0), nên mọi vector về 0; còn \(AB\) đưa \(e_2\) tới \(e_1\) rồi giữ nguyên. Hằng đẳng thức \((a + b)^2 = a^2 + 2ab + b^2\) của các số dựa vào \(ab = ba\), điều mà ma trận không có.

B8. Gọi \(M = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}\) là phép phản chiếu qua trục hoành và \(R\) là phép quay \(90^\circ\). Tính \(MR\) và \(RM\), và nhận ra mỗi tích là biến đổi gì.

Lời giải

\(MR = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ -1 & 0 \end{pmatrix}\) đưa \((x; y)\) tới \((-y; -x)\): phép phản chiếu qua đường \(y = -x\). \(RM = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) đưa \((x; y)\) tới \((y; x)\): phép phản chiếu qua đường \(y = x\). Kiểm tra bằng \(e_1\): quay trước thì \(e_1 \mapsto (0; 1)\), phản chiếu qua trục hoành được \((0; -1)\), đúng cột đầu của \(MR\); phản chiếu trước thì \(e_1\) đứng yên, quay được \((0; 1)\), đúng cột đầu của \(RM\). Hai thứ tự cho hai phép phản chiếu qua hai đường khác nhau.

B9. (Giả định) Một mạng hai tầng không có hàm kích hoạt dùng \(W_1 = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}\) và \(W_2 = \begin{pmatrix} 2 & 0 & 1 \\ 1 & -1 & 0 \end{pmatrix}\). Tính ma trận \(W_2 W_1\) của cả mạng và kiểm tra trên \(x = (1; -1)\). Nếu chèn sau tầng đầu hàm kích hoạt đổi thành phần âm thành 0, thì đầu ra tại \(x\) là gì?

Lời giải

\(W_2 W_1 = \begin{pmatrix} 2 - 1 & 4 + 1 \\ 1 & 2 - 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 5 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\). Tính theo từng tầng: \(W_1 x = (1 - 2; -1; -1 - 1) = (-1; -1; -2)\), rồi \(W_2(-1; -1; -2) = (-2 - 2; -1 + 1) = (-4; 0)\). Tính gộp: \((W_2 W_1)x = (1 - 5; 1 - 1) = (-4; 0)\), khớp. Có hàm kích hoạt thì \((-1; -1; -2)\) thành \((0; 0; 0)\), và đầu ra là \((0; 0)\), khác hẳn. Hàm kích hoạt không tuyến tính nên không gộp được vào ma trận.

B10. Cho \(N_3 = \begin{pmatrix} 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}\). Mô tả \(N_3\) làm gì với \(e_1\), \(e_2\), \(e_3\), rồi tính \(N_3^2\) và \(N_3^3\).

Lời giải

Các cột của \(N_3\) là \(0\), \(e_1\), \(e_2\), nên \(N_3\) đưa \(e_3 \mapsto e_2 \mapsto e_1 \mapsto 0\): đẩy mỗi vector cơ sở lùi một bậc. Làm hai lần thì \(e_3 \mapsto e_1\), còn \(e_1\) và \(e_2\) về 0, nên \(N_3^2 = \begin{pmatrix} 0 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}\). Làm ba lần thì mọi vector cơ sở đều về 0: \(N_3^3 = 0\), dù \(N_3 \neq 0\) và \(N_3^2 \neq 0\).

B11. Với \(D = \begin{pmatrix} 2 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\) (kéo giãn gấp đôi theo trục ngang) và \(R = R_{90^\circ}\), tính \(DR\) và \(RD\). Làm lại với \(2I\) thay cho \(D\). Giải thích sự khác nhau bằng hình học.

Lời giải

\(DR = \begin{pmatrix} 0 & -2 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\) và \(RD = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 2 & 0 \end{pmatrix}\): khác nhau. Quay rồi kéo giãn theo trục ngang (\(DR\)) kéo dài hướng nằm ngang sau khi quay, tức hướng mà trước khi quay là trục đứng; kéo giãn rồi mới quay (\(RD\)) kéo dài hướng ban đầu là trục ngang. Còn \(2I\) phóng to đều mọi hướng, nên không quan tâm hướng nào bị quay tới đâu: \((2I)R = R(2I) = 2R = \begin{pmatrix} 0 & -2 \\ 2 & 0 \end{pmatrix}\).

B12. Trong không gian, gọi \(R_z\) là phép quay \(90^\circ\) quanh trục \(z\), đưa \(e_1 \mapsto e_2\), \(e_2 \mapsto -e_1\) và giữ nguyên \(e_3\); gọi \(R_x\) là phép quay \(90^\circ\) quanh trục \(x\), giữ nguyên \(e_1\) và đưa \(e_2 \mapsto e_3\), \(e_3 \mapsto -e_2\). Viết hai ma trận, tính \(R_x R_z\) và \(R_z R_x\), rồi so sánh ảnh của \(e_1\) theo hai thứ tự.

Lời giải

Các cột là ảnh của \(e_1\), \(e_2\), \(e_3\):

\[ R_z = \begin{pmatrix} 0 & -1 & 0 \\ 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}, \qquad R_x = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & -1 \\ 0 & 1 & 0 \end{pmatrix}. \]

Theo quy tắc hàng nhân cột,

\[ R_x R_z = \begin{pmatrix} 0 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 \\ 1 & 0 & 0 \end{pmatrix}, \qquad R_z R_x = \begin{pmatrix} 0 & 0 & 1 \\ 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 \end{pmatrix}. \]

Quay quanh trục \(z\) trước rồi quanh trục \(x\): \(e_1 \mapsto e_2 \mapsto e_3\), đúng cột đầu của \(R_x R_z\). Quay quanh trục \(x\) trước rồi quanh trục \(z\): \(e_1 \mapsto e_1 \mapsto e_2\), đúng cột đầu của \(R_z R_x\). Hai thứ tự cho hai kết quả khác nhau. Có thể thử với một cuốn sách nằm trên bàn: xoay một góc vuông quanh trục thẳng đứng rồi lật một góc vuông quanh một trục nằm ngang cố định, sau đó làm lại theo thứ tự ngược; hai tư thế cuối cùng khác nhau.

C. Phản ví dụ và chứng minh

C1. Chứng minh rằng nếu ma trận \(A\) cỡ \(2 \times 2\) đổi chỗ được với mọi ma trận \(2 \times 2\) thì \(A = cI\) với một số \(c\) nào đó; ngược lại, mọi ma trận \(cI\) đổi chỗ được với mọi ma trận \(2 \times 2\).

Lời giải

Viết \(A = \begin{pmatrix} p & q \\ r & s \end{pmatrix}\). Vì \(A\) đổi chỗ được với mọi ma trận, nó đổi chỗ được với \(P_x\): \(AP_x = \begin{pmatrix} p & 0 \\ r & 0 \end{pmatrix}\) và \(P_x A = \begin{pmatrix} p & q \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\), nên \(q = 0\) và \(r = 0\). Nó cũng đổi chỗ được với \(N = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\): với \(r = 0\), \(AN = \begin{pmatrix} 0 & p \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\) và \(NA = \begin{pmatrix} 0 & s \\ 0 & 0 \end{pmatrix}\), nên \(p = s\). Vậy \(A = pI\). Ngược lại, nhân với một số đi xuyên qua tích ma trận (vì \(T_X\) tôn trọng phép nhân với vô hướng), nên với mọi \(X\), \((cI)X = c(IX) = cX\) và \(X(cI) = c(XI) = cX\). \(\square\) Về hình học: chỉ những ma trận \(cI\), co giãn đều mọi hướng theo cùng một hệ số, mới đổi chỗ được với mọi biến đổi.

C2. Cho các ma trận vuông \(A\), \(B\), \(C\) cùng cỡ với \(AB = I\) và \(CA = I\). Chứng minh \(B = C\).

Lời giải

Dùng tính kết hợp (Định lý 3): \(C = CI = C(AB) = (CA)B = IB = B\). \(\square\) Nói cách khác, nếu một biến đổi có một phép tháo ngược khi làm trước và một phép tháo ngược khi làm sau, thì hai phép ấy là một; Chương 54 sẽ gọi nó là ma trận nghịch đảo (inverse matrix). Không có tính kết hợp, lập luận một dòng này không đi được.

C3. Chứng minh hoặc bác bỏ: với mọi ma trận vuông \(A\), \(B\) cùng cỡ, \((AB)^2 = A^2 B^2\). Nếu mệnh đề sai, chứng minh rằng nó đúng khi \(AB = BA\).

Lời giải

Sai. Với \(R\) và \(S\) ở đầu chương, \(RS = \begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\), nên \((RS)^2 = \begin{pmatrix} -1 & -1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}\), còn \(R^2 S^2 = (-I)\begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -1 & -2 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}\). Khi \(AB = BA\):

\[ (AB)^2 = (AB)(AB) = A(BA)B = A(AB)B = (AA)(BB) = A^2 B^2, \]

trong đó mỗi lần bỏ hay đặt lại dấu ngoặc là dùng tính kết hợp, và bước giữa dùng \(BA = AB\). \(\square\)

Câu hỏi để ngỏ

Mỗi biến đổi tuyến tính co giãn diện tích theo cùng một tỉ lệ ở mọi nơi. Tỉ lệ ấy là con số nào, tính từ ma trận ra sao, và nó cho biết gì khi bằng 0 hay khi âm?